TÀI LIỆU TRONG NƯỚC

 

LTS. Đặng Quốc Bảo là một sĩ quan cấp cao trong Quân đội Nhân dân VN, sinh năm 1928, là em ruột nhà cách mạng nổi tiếng Đặng Xuân Thiều, anh em họ với cố Tổng bí thư Trường Chinh. Ông là Uỷ viên Trung ương đảng khoá 4 và là Bí thư  thứ nhất Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh (1978) và từng đă có lần tuyên bố cần phải nhuộm đỏ thế hệ trẻ VN!  Sau này nghỉ hưu với cấp hàm Trung tuớng.

Theo những bè bạn của ông, Đặng Quốc Bảo là một người hay có suy nghĩ táo bạo, nhưng không có gan nói ra những suy nghĩ ấy. Trong thời gian Uỷ viên Bộ chính trị Trần Xuân Bách đưa ra những đề xuất cải cách chính trị rất mạnh bạo trong sinh hoạt Đảng cũng như trong thể chế xă hội để rồi bị phế truất, dư luận nội bộ Đảng cho biết rằng, đứng đằng sau những ư kiến ấy chính là Đặng Quốc Bảo.

Bài phát biểu mới nhất của ông không có bản viết tay, bản này là ghi lại từ băng ghi âm, chưa được tác giả duyệt lại, nhưng có thể tin được là nó đă được ghi trung thực, để thấy phần nào những chuyển biến theo hướng tích cực trong thành phần những đảng viên kỳ cựu trong ĐCSVN . Có lẽ Ông đă nói trong một cuộc họp do Hội đồng Lí luận Trung ương tổ chức cho các “cách mạng lăo thành”và chuyên viên để góp ư với đảng. Phần [   ] là do Toà soạn ghi chú.

 

Bài nói của Đặng Quốc BảoVề Xây dựng Đảng

ngày 18 tháng 7 năm 2003 tại 56 B Quốc Tử Giám

 

Thưa các đồng chí thân mến!
Tôi có nhận được thông báo của đồng chí Kỳ cho phép phát biểu.
Tôi suy nghĩ rất nhiều.

Thứ nhất là không biết các đồng chí lănh đạo cao nhất của Đảng đă sẵn sàng nghe chưa ? Sẵn sàng xử lư các vấn đề chưa ? Tôi nh́n qua Đại hội 9 th́ tôi thấy cách xử lư là về mặt chiến thuật, chứ chưa xử lư những vấn đề về chiến lược, đặc biệt là những vấn đề thuộc về quan niệm. Các vấn đề chiến thuật tức là t́m các biện pháp để ứng phó với t́nh h́nh hiện nay, thấy có một sự cố gắng rất nhiều. Nhưng sự cố gắng ấy bị hạn chế bởi 3 trang nói về vấn đề chung. Ba trang về những vấn đề chung đă làm triệt tiêu toàn bộ những sự cố gắng về mặt chiến thuật. Như vậy tôi kết luận: Một Đại hội lớn như thế mà chưa sẵn sàng để đột phá về những vấn đề mà thời đại đặt ra.

Lư do thứ hai: căn cứ vào những theo dơi ngoài phương tiện thông tin đại chúng, th́ thấy những bài b́nh luận, chưa thấy dấu hiệu của những t́m ṭi. Những sự t́m ṭi nằm trong phạm vi chiến thuật nhiều hơn, chứ chưa có dấu hiệu về mặt chiến lược. Những ư kiến mà có đề cập đến th́ bị lên án, bị lên án dữ dội. Đó là vấn đề tôi hết sức quan tâm.

Thứ ba là bản thân tôi cũng không phải là nhà lư luận, hoạt động về thực tiễn nhiều, những thông tin về mặt lư luận th́ bị lệch, thông tin về tự nhiên nhiều hơn về xă hội. Tôi xuất phát từ dân toán, dân vật lư. Nguyện vọng từ nhỏ cũng là đi theo hướng này. Do nhu cầu hoạt động cho nên đi vào hoạt động thực tiễn và quan tâm đến vấn đề xă hội. Đấy là cái nhược điểm và do nhược điểm thiên về tự nhiên như vậy cho nên nó ảnh hưởng đến tư duy. V́ cái kiểu tư duy toán học, tư duy vật lư th́ nó khác tư duy xă hội, nó đ̣i hỏi luôn luôn có sự chính xác, chuẩn xác. Cách trừu tượng toán học nó khác cách trừu tượng của xă hội. Thí dụ cái mô h́nh xă hội th́ đó là mô h́nh động.

Tôi có suy nghĩ là có nên phát biểu hay không v́ 2 cái đó, tôi phân vân rất nhiều. Đồng chí Kỳ [Đặng Xuân Kỳ, con trai trưởng cố TBT Trường Trinh, tức Đặng Xuân Khu. Ông Kỳ hiện là Phó Chủ tịch Hội đồng Lí luận Trung ương đảng] khuyến khích tôi nên phát biểu. Hôm nay tôi xin mạnh bạo. Tôi không có lời phát biểu mang tính cương lĩnh, bởi v́ nó quá sức của tôi. Tôi chỉ có nguyện vọng là gợi ư về quan niệm, gợi ư về phương pháp tiếp cận và cũng không đặt vấn đề một cách hệ thống v́ chưa chín muồi. Bởi v́ nó cần đ̣i hỏi phải đặt vấn đề nghiên cứu một cách nghiêm túc. Tôi cũng cố gắng suy nghĩ những vấn đề mà theo tôi cho là những vấn đề tâm đắc.

Trước hết phải nói là sự kiện các Đảng cộng sản ra đời ở cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Đó là một sự kiện có một không hai trong lịch sử. Việc Đảng cộng sản ra đời cũng đă có tác dụng làm thức tỉnh nhân loại. Nhân loại hy vọng rằng cuộc khủng hoảng về hướng đi như thế sẽ được giải quyết. Hy vọng này nửa đầu thế kỳ được thoả măn, nhưng bắt đầu nửa sau của thế kỷ th́ thấy nhiều vấn đề thực tế, nó đặt ra thử thách các Đảng cộng sản, những yếu tố của sự thoái hoá bắt đầu xuất hiện. Tổng quát lại giai đoạn mà các Đảng cộng sản lănh đạo nhân dân đột kích vào chủ nghĩa tư bản để hạn chế mặt tiêu cực phản động của chủ nghĩa tư bản, Việc ấy nói chung là thành công. Kết quả của nó là Liên Xô và hệ thống xă hội chủ nghĩa ra đời. Việt Nam thắng lợi trong Cách mạng Tháng Tám và thắng lợi trong 2 cuộc kháng chiến. Đó là thời kỳ phát triển rực rỡ nhất của các Đảng cộng sản và uy tín của Đảng cộng sản rất lớn. Nửa sau thế kỷ 20 những yếu tố của sự khủng hoảng đă xuất hiện và dần dần nó chín muồi, đi tới trạng thái các Đảng cộng sản bị mất quyền lănh đạo trong việc dẫn dắt nhân dân đi vào tương lai và người ta thất vọng. Hệ thống ấy là hệ thống bị tha hoá. Việt Nam cũng thế. Giai đoạn rực rỡ nhất của Việt Nam, sáng tạo nhất của Đảng ta là giai đoạn bí mật đấu tranh và giai đoạn Cách mạng tháng Tám, lănh đạo chiến tranh. Đây là sự cống hiến cho đất nước nói riêng, v́ lần đầu tiên trong lịch sử xuất hiện một lực lượng lănh đạo đủ sức để tập hợp nhân dân, đủ sức định ra chiến lược, chiến thuật, để có thể đương đầu với chủ nghĩa đế quốc, các loại đế quốc, giành được nền độc lập cho đất nước. Mặc dù trong cái này cũng có nhiều vấn đề chúng ta phải tổng kết để hoàn thiện bài học của chúng ta. Khi bắt đầu vào xây dựng th́ nó lộ ra những nhược điểm. Tôi nói cái nhược điểm chung của phong trào cộng sản thế giới cũng như của chúng ta nó thể hiện trên mấy mặt:

Về kinh tế: Phương hướng phát triển kinh tế của chúng ta chưa mang lại hiệu quả. Nó có thể tạo sự chuyển biến ban đầu trong quá tŕnh công nghiệp hoá, giống như người đang bị đói, bây giờ được ăn cháo vào th́ nó hồi sinh, nhưng đến độ trưởng thành nào đó trong cuộc đấu tranh với chủ nghĩa tư bản, cần phải tạo ra một năng xuất lao động mới cao hơn th́ nó bộc lộ ra những nhược điểm hoàn toàn. Việc thiết kế đường lối để chỉ đạo hoạt động thực tiễn đă rất lúng túng. Tôi cho rằng đó không phải chỉ là hoạt động thực tiễn, mà đó là một sự thử thách của hệ thống học thuyết chúng ta về tương lai, chứ nó không phải chỉ là sai lầm của người lănh đạo. Và tôi cho là ở nó có sự trục trặc nào đó trong hệ thống học thuyết của chúng ta. Nếu khái quát lại tôi cảm giác rằng phương hướng của chúng ta định hướng cho nhân loại phát triển mang tính ảo; tức là mang tính nguyện vọng nhiều hơn là xuất phát từ thực tế xă hội.

Thứ hai là tính chất vội vă, nóng vội đốt cháy giai đoạn, mà kết quả là nền kinh tế bị suy thoái đi. Nó tạo ra sự khủng hoảng bắt đầu. Tôi cho rằng đánh giá của Kornai là cái đánh giá rất đáng để chúng ta nghiên cứu. Có thể tóm tắt cái đánh giá như thế này: những tư tưởng cổ điển v? chủ nghĩa xă hội nếu mang áp dụng vào thực tiễn th́ không hợp.

Nó có thể mang lại sự phát triển nhất định, nhưng không mang lại triển vọng một cách cơ bản và lâu dài. Cho nên phải đổi mới, phải cải cách. Bản chất của đổi mới, cải cách ấy là phải chỉnh lại hệ thống quan niệm cơ bản. Càng đổi mới, càng cải cách th́ lại càng xa rời những nguyên tắc cơ bản đă được xác định từ trước. Hay nói một cách khác, có nghĩa là những quan điểm cơ bản của chúng ta về một xă hội tương lai nó cần phải có sự điều chỉnh. Chúng ta không trách ông Mác, bởi v́ công tŕnh của Mác là công tŕnh ở nửa đầu thế kỷ 19. Đến vài chục năm sau của nửa sau th́ nó phản ánh t́nh h́nh của thế kỷ đó. Các nguyện vọng cũng là chính đáng thôi, đưa ra thể nghiệm ở vào thời điểm đó cũng là tiến bộ. Nhưng chúng ta đang sống ở thế kỷ 20, đă sang thế kỷ 21 rồi. Đây là một thử thách mà chúng ta cần có một cách đột phá mới căn cứ vào thực tiễn. Tôi hết sức lưu ư cái khái niệm của chúng ta là vận dụng chủ nghĩa Mác, mặc dù có thêm là vận dụng sáng tạo. Nhưng theo tôi, chúng ta phải kế tục sự nghiệp của Mác để phát triển lư thuyết ấy ở một tŕnh độ cho phù hợp. Bởi v́ Mác sinh ra từ thế kỷ trước, cách đây hơn 1 thế kỷ. Bây giờ đưa kết luận của thế kỷ 19 để dẫn đường cho thế kỷ 21, cái điều này nên xem lại, không dừng lại ở khái niệm vận dụng mà có sự phát triển. Tôi xin lưu ư như thế này: các quan niệm của chúng ta về một học thuyết, đặc biệt có trao đổi với giới khoa học kể cả ở trong nước và ngoài nước, đưa kết luận như thế này: Tương lai là bất định, khám phá tương lai là cả một chuỗi hoạt động không bao giờ ngừng. Loài người sáng tạo nên lư thuyết để có thể hiểu tương lai ở một thời điểm nào đó, rồi lư thuyết ấy nó lạc hậu đi. Phải đột phá để nâng nó lên một tŕnh độ mới, hoặc t́m ra một lư thuyết thay đổi nó. |  Trước kia ta cho rằng cái khoa học nó hoạt động, nó sáng tạo ra nền tảng, nền móng rồi cứ bổ sung thôi. Nhưng vào thế kỷ 21 th́ người ta kết luận rằng không phải cái nền móng. Những sự phát triển của khoa học nó cho phép thay đổi tận gốc cái nền móng. Về triết học mà nói như công tŕnh của thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 chưa thoát khỏi hệ thức của Niu-tơn. Tức là ít nhiều nó mang tính mécanique, mặc dù chúng ta gọi là biện chứng, biện chứng mécanique. Vào thế kỷ 20 nó xuất hiện 2 thành tựu của loài người: một là thành tựu cơ học lượng tử, thứ 2 là lư thuyết tương đối Anhstanh. Cơ học lượng từ tức là một khoa học đi sâu vào vật chất ở tŕnh độ nhỏ nhất, bản chất nhất. Thuyết tương đối nghiên cứu những phương diện rộng lớn nhất. Hai thành tựu này tạo nên cơ sở trong hệ thức mới, vượt lên trên hệ thức của Niu-tơn, nó không bác bỏ Niu-tơn, nhưng Niu-tơn chỉ có giá trị ở những điều kiện nhất định. C̣n những vấn đề mới nó phát triển cao hơn rất nhiều; nó bổ sung rất nhiều. Tất nhiên đây cũng chưa phải là đỉnh cao, b?i v́ hai hướng này cũng có những hạn chế của nó. Cơ học lượng tử lại có những cái mâu thuẫn với Lư thuyết tương đối. Nhưng mỗi lư thuyết lại được loài người dùng trong từng trường hợp cụ thể nhất định. Hiện nay đây là cái khủng hoảng của vật lư lư thuyết v́ chưa có những lư thuyết tổng quan. Nếu nói một cách khác th́ thế kỷ 20 khác thế kỷ 19 ở chỗ nào và thế kỷ 21 khoa học phát triển khác ở đâu. Thế kỷ 19 người ta nói là thế kỷ của những nhà hiền triết, bởi v́ những nhà bác học mang tính chung; hiểu biết chung nhất đưa ra những kết luận chung và hiểu biết toàn diện.

Sang thế kỷ 20 th́ người ta gọi là sự hiểu biết của loài người đi sâu vào nhiều lĩnh vực, hàng ngàn hàng vạn lĩnh vực sâu. Nhưng có nhược điểm càng đi sâu càng tách khoa học đi theo 2 hướng. Nhưng có nhược điểm lớn là khi thâm nhập vào nhau để t́m ra một lư thuyết chung th́ lại rất là mờ nhạt. Cho nên thiếu những lư thuyết chung tổng hợp: người ta nói là thế kỷ XX phát triển về các khoa học riêng. Sang thế kỷ XXI có lẽ phải khắc phục nhược điểm này của nhân loại. V́ vậy ở Mỹ đưa ra một hệ thống quan điểm mới, nó không phải là một cái thuần chủng khoa học bằng lôgíc. Bên cạnh cái lôgíc ấy nó có xúc cảm. V́ vậy nó đ̣i hỏi giới khoa học phải có tính toàn diện về mặt khoa học tự nhiên, về mặt khoa học kỹ thuật, khoa học xă hội. Về khoa học tự nhiên họ lưu ư đến vai tṛ của toán và lư. Về kỹ thuật họ lưu ư đến 2 cái kỹ thuật: một là công nghệ thông tin; hai là công nghệ sinh học. Về mặt xă hội họ lưu ư đến: một là vai tṛ của triết học, hai là kinh tế, lịch sử và luật pháp. Mỗi nhà khoa học phải có kiến thức khoa học toàn diện hơn và cái cấu trúc khoa học phải có sự hợp tác giữa các ngành th́ mới t́m được một lư thuyết chung. Tôi muốn lưu ư như thế này, bản thân chúng ta dừng lại ở thành tựu ở thế kỷ 19 và Mác đại diện của thế kỷ này. Chúng ta sống ở thế kỷ 21 cho nên phải tổng kết sự phát triển của khoa học của thế kỷ 20 để soi sáng cho những vấn đề của lịch sử đă qua, đồng thời trên cái nền ấy để soi sáng cho vấn đề sắp tới. Tôi xin lưu ư: không có một lư thuyết nào có giá trị vĩnh cửu, không có lư thuyết nào giúp chúng ta trong một lần tạo ra một mô h́nh tương lai vĩnh cửu, không có. Nhược điểm của chúng ta coi lư thuyết Mác là cái ǵ vĩnh cửu cao nhất, th́ cái đó nó có ảnh hưởng chi phối đến quá tŕnh phát triển hệ quan niệm của chúng ta. ảnh hưởng đến quá tŕnh chúng ta đột phá tới quá tŕnh lịch sử để t́m con đường đi. Vấn đề lớn thứ nhất tôi muốn lưu ư ở điểm này là một đột phá để t́m con đường đi lên phía trước.

Tôi xin nhắc lại: Thông tin khoa học hiện nay phản đối mọi sự tuyệt đối hoá các lư thuyết. Tôi có một thằng cháu học ở Cambridge (Anh). Khi nó vào ông Hiệu trưởng mở một bữa tiệc và mời một số học sinh giỏi nhất đến. Ông chỉ nói một điểm thôi. Ông nói rằng: các em vào đây tức là các em vào một cái trung tâm khoa học sẽ tạo cho các em những điều kiện tiếp cận những thông tin mới nhất về khoa học. Các em sẽ được tiếp xúc với các nhà bác học của thời đại hiện nay về các lĩnh vực có liên quan đến các em, từ lĩnh vực gần đến lĩnh vực xa. Tôi xin lưu ư là không có ai là mẫu mực cho các em hết. V́ thế hệ các em 15,20 năm sau phải thay thế các thế hệ khoa học hiện nay, tiếp tục sự nghiệp của họ và đến thời kỳ các em vào cuộc th́ những quan niệm hiện có của các nhà khoa học, mặc dầu đây là những thành tựu mới nhất, sẽ lăo hoá. Không một ai là một h́nh tượng mẫu mực để các em phải theo, các em chỉ tham khảo 2 điều: một là thành tựu của người ta, bởi v́ đây là thành tựu của thời đại, hai là phương pháp tiếp cận của người ta. Hai cái như thế các em phải học tập. Nhà trường không tán thành các em đi theo một mẫu nào hết.

Tôi xin lưu ư đây là tư duy của giới khoa học không coi bất cứ thành tựu nào là cao nhất, là mẫu mực cho chúng ta. Cái cao nhất là không có. Cái mà chúng ta coi đó là cao nhất, chúng ta chỉ có vận dụng thôi.

Tôi cũng xin lưu ư đến một quan niệm về chuyện này, bởi v́ nếu như đi theo quan niệm cũ, nếu bị trói buộc bởi các quan niệm cũ th́ sẽ triệt tiêu mọi khả năng đột phá. Bởi khả năng đột phá sẽ đụng đến quan niệm cũ và tôi nói như vậy th́ cũng có thể phạm huư. Bởi v́ nó đi ngược chiều tư duy của xă hội chúng ta hiện nay. Tất cả chỉ là tương đối, cho nên ở đây nó có một chuyện như thế này. Chúng ta thống nhất với nhau về một chương tŕnh hành động cụ thể trong một thời gian nào đó. Nếu đ̣i hỏi chúng ta phải thống nhất với nhau về mặt tư tưởng tuyệt đối th́ nó sẽ triệt tiêu tất cả mọi thứ.

Theo tôi nhược điểm lớn nhất của chúng ta là tuyệt đối hoá. Có chân lư, nhưng chân lư chỉ có ở trong một thời điểm nhất định, trong một không gian nhất định. Chân lư không thoát ra khỏi thời điểm và không gian. Khi thời điểm thay đổi, môi trường không gian thay đổi, chân lư cũng phải thích ứng với sự thay đổi đó.

Điểm thứ hai: Thời kỷ Lênin có ǵ khác không ? Tôi cho rằng có một số điểm đáng lưu ư. Chưa có kết luận hoàn toàn nhưng theo tôi đáng lưu ư.

Thứ nhất là: Dự báo của Lênin về sự giẫy chết của chủ nghĩa tư bản, giẫy chết một thế kỷ, mà nó chưa chết. Không những nó chưa chết mà nó c̣n khắc phục được ở tŕnh độ nhất định những nhược điểm nào đó và nó đảm bảo sự sống của nó. Cho nên sự sống của chủ nghĩa tư bản vẫn c̣n và c̣n bao lâu chúng ta phải tính. Chắc chắn trong nhiều thập kỷ tới nó chưa chết. Hiện nay nó c̣n là một thực thể sống trong thời đại chúng ta. Như vậy ít nhất trong mấy chục năm tới chưa có điều kiện để lật đổ chủ nghĩa tư bản, để có thể tống nó ra khỏi vũ đài lịch sử. Đây là một điểm khác. Và chưa chín muồi cho một cuộc cách mạng trên toàn thế giới để lật đổ chủ nghĩa tư bản, chuyển đổi từ chủ nghĩa tư bản sang chủ nghĩa xă hội. Đây là điểm rất đáng lưu ư. Điều này ảnh hưởng đến chiến lược của chúng ta và cũng ảnh hưởng đến quan niệm của chúng ta về sự phát triển xă hội.

Anh Việt Phương nói: Quan niệm chủ nghĩa độc quyền là giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản, đấy là chủ nghĩa tư bản đang giẫy chết, không phải của Lênin, mà là của Hin Gandi đă viết như thế trong một tác phẩm từ năm 1916. Lúc Lênin viết 10 trang về chủ nghĩa đế quốc, Lênin đă viết là cả 5 đặc điểm của chủ nghĩa đế quốc nêu ra trong tác phẩm của ḿnh đều có trước, cho nên khi nghiên cứu khoa học th́ đừng lầm ông Niu-tơn là ông Anhstanh, đừng lầm ông Anhstanh là ông Niu-tơn. Mỗi một nhận đinh cần làm rơ ai là tác giả. Lênin không phải là tác giả của nhận định chủ nghĩa tư bản giẫy chết, chỉ có tiếp thu cái đó.

Từ điểm này theo tôi cần lưu ư: thời đại chưa tạo điều kiện cho chúng ta thiết lập một xă hội thuần tuư xă hội chủ nghĩa để đối lập với chủ nghĩa tư bản. Chưa tạo điều kiện trong những thập kỷ tới để chúng ta thực hiện việc quá độ này. Như vậy chúng ta phải chấp nhận cùng nhau tồn tại, dựa vào nhau mà đi lên. Đây là một điều đáng lưu ư. Nếu chúng ta cho rằng thời đại ấy vào khoảng 50 năm. 50 năm chưa chín muồi, do vậy chúng ta chưa thiết kế một xă hội thuần chủng của chúng ta. Chúng ta phải thừa nhận rằng trong sự phát triển của chủ nghĩa tư bản hiện nay, nó có những sự phát triển đáng lưu ư, chúng ta phải cùng dựa vào khai thác, đấu tranh với mặt tiêu cực mà chúng ta không chấp nhận được. Chúng ta phải dựa vào hợp tác, hoà nhập trong thời gian tới. Trong thiết kế về mặt lư thuyết, về mặt chiến lược có một mô h́nh thuần chủng của chúng ta và để chúng ta đối lập và thay thế nó. Cũng có thể khoa học phải nghiên cứu tiếp. Bởi v́ cái này ảnh hưởng đến thiết kế chiến lược, đến cả học thuyết, cái lư thuyết phát triển xă hội của chúng ta. Nếu như chúng ta chỉ đi theo con đường cũ, và chỉ có thay đổi đôi chút thôi th́ chúng ta phạm phải một cái tư duy duy ư chí nữa, sẽ sai lầm về mặt khoa học, là sự áp đặt. Hệ quả của nó sẽ rất lớn.

Ư thứ hai là nền văn minh công nghiệp cho ra đời chủ nghĩa tư bản và nuôi chủ nghĩa tư bản. chủ nghĩa tư bản muốn phát triển được th́ bản thân nó phải tham gia vào sáng tạo ra một nền văn minh mới. Người ta nói đó là nền văn minh trí tuệ. Ta thường nhắc tới kinh tế tri thức, nhưng theo tôi, bên cạnh kinh tế tri thức có mặt văn hoá hiện đại. Nó là nền tảng hơn hẳn cả kinh tế tri thức. Tôi cho rằng nhân loại đang dịch chuyển sang một nền văn hoá mới. Có 4 đặc trưng cơ bản: đặc trưng thứ nhất là nền văn hoá đại khoa học.

Nền văn hoá này có 5 đặc điểm:

Một là loài người đă sáng tạo ra những khái niệm, những phạm trù, những lư thuyết sâu hơn và bao quát hơn. Cho nên giúp cho loài người làm cơ sở tư duy, để phát triển tư duy của ḿnh. Điều quan trọng là v́ cái này đang phát triển, cứ mỗi một chu kỳ 10 năm th́ có phát triển, có một chất lượng mới, và hàng ngày, hàng giờ theo dơi hoạt động tư duy của loài người có những yếu tố mới xuất hiện. Nó phát triển theo hai hướng: phân ra nhỏ và những lư thuyết tổng quan trên tất cả các mặt. Đây là xu thế đang h́nh thành, cho nên chúng ta phải lưu ư và tham gia vào cái này.

Hai là nền văn hoá dự báo: Do sự phát triển quá nhanh chóng cho nên không một sự kiện nào, sự vật nào có thể tồn tại lâu dài ở trạng thái ổn định cả. Nó luôn ở trạng thái phát triển. Một vài thập kỷ có sự phát triển của nó, cho nên đặc điểm của tư duy hiện nay gọi là vài thập kỷ có sự phát triển của nó, cho nên đặc điểm của tư duy hiện nay gọi là tư duy dự báo, Để biết được xu thế dẫn dắt cái hiện nay vào cái sẽ tới một cách tế nhị. Tất nhiên không có một dự báo nào tuyệt đối. Cho nên người ta phải điều chỉnh dự báo liên tục. Hiện nay khả năng người ta cho rằng loài người không thể dự báo nổi 50 năm, cao nhất hiện nay là 20 năm, mà cũng không chính xác, phải luôn có sự điểu chỉnh. Tất nhiên trên mỗi lĩnh vực có sự khác nhau.

Ba là văn hoá tư vấn: ở đây không một chính khách nào, không một chính phủ nào có thể dựa vào bản thân những nhà chính khách để có thể điều hành được. Loài người đă tạo ra những nhân vật của ḿnh trên tất cả mọi lĩnh vực, những tổ chức của ḿnh trên phạm vi toàn thế giới. Những nhân vật này đáng được người ta tham khảo, những tổ chức này cũng không có một cá nhân nào dám giám định. Người ta nói Khổng Minh hiện nay đang xuất hiện, gọi là cấu trúc Khổng Minh. Đó là Khổng Minh động, c̣n Khổng Minh vĩnh cửu không có.

Bốn là nền văn hoá trên cơ sở của những lư thuyết mới. Người ta tạo được những công cụ, cho phép nâng hiệu quả của tư duy và hệ thống công cụ lên, v́ vậy con người lao động không chỉ bằng tay mà c̣n bằng hệ thống công cụ. Ví dụ như hệ thống mạng thông tin là hệ thống công cụ. Hệ thống Internet là hệ thống công cụ. Hệ thống quan sát nó tạo ra hệ thống công cụ. Tất cả hệ thống công cụ ấy giúp khả năng tư duy lên, nó đánh dấu một khả năng phát triển của văn hoá thời đại.

Năm là nền giáo dục dựa trên nền đại khoa học. Nền văn hoá đại nhân văn tạo ra cho nhân loại khả năng hoàn thiện những khả năng tư duy hiện có, tạo ra những khả năng tư duy mới ở tŕnh độ cao hơn với chất lượng mới. Do vậy, nắm được khoa học, nắm được giáo dục để có thể hoàn thiện khả năng tư duy, khả năng hành động. Và để hoàn thiện khả năng tạo ra những hệ thống tư duy ở tŕnh độ cao hơn mà thời đại đặt ra.

Đây là 5 đặc điểm của nền văn hoá đại khoa học. Chính cái này phát triển sớm nên mới tạo ra cơ sở cho kinh tế tri thức. Nếu không có cái này th́ nền kinh tế tri thức không có cái nguồn nuôi.

Đặc trưng thứ hai của văn hoá hiện đại là nền văn hoá đại nhân văn.

Ở đây có 2 ư nghĩa: một là vai tṛ của con người trong lúc này rất quan trọng, cho nên chúng ta phải giải phóng con người, hoàn thiện con người, mối quan hệ giữa con người và con người. Tŕnh độ nhân văn của thời đại cao hơn đ̣i hỏi giải phóng con người ở mức độ cao hơn trong mỗi thời kỳ. Con người tạo điều kiện để hoàn thiện mối quan hệ giữa công nghệ với con người.

Có nhiều vấn đề phức tạp lắm. Nếu có một chiến lược nào đó chi phối chuyện này th́ sẽ làm cho sự phát triển của con người đọng lại, và như vậy sẽ làm thiệt hại cho nhân loại. Cho nên chưa lúc nào vai tṛ của con người được đặt ở trung tâm của sự phát triển như hiện nay.

Đặc trưng thứ ba của nền văn hoá mới là nền văn hoá sinh thái. Nền văn hoá này mang 2 đặc điểm. Một là sự cân bằng giữa hoạt động của con người và hệ sinh thái. Mất sự cân bằng này con người không phát triển được, nguy hiểm trên mọi góc độ. Hai là sự cân bằng trong việc tôn trọng sự đa dạng của hoạt động. Bởi v́ sự sinh tồn ấy dựa vào tính đa dạng chứ không phải mô nô. Mô nô hoá, đơn giản hoá ở một dạng nào đó đều đưa tới sự cạn kiết của sự phát triển. Trong sự đa dạng này có sự đa dạng về ư kiến. Phải tôn trọng sự đa dạng về ư kiến, tạo nên sự ổn định nhất định. Nhưng trong sự ổn định nhất định ấy nên có những khả năng phát triển chính là sự khác nhau.

Đặc điểm thứ tư của nền văn hoá mới là nền văn hoá trái đất và dân tộc. Mỗi dân tộc là một xóm. Nói một cách khác, đó là nền văn hoá đa dân tộc. Mỗi một dân tộc hưởng thành tựu của các dân tộc khác, đồng thời mỗi một dân tộc lại đóng góp những thành tựu của ḿnh vào dân tộc khác. Cho nên người ta nói rằng mỗi một con người ở nền văn hoá mới vừa là công dân của đất nước ḿnh lại vừa là công dân của trái đất. Tính chất công dân của trái đất ấy là phải đậm nét, trở về nâng tính chất công dân của dân tộc ấy. Như vậy là một nền văn hoá đa dân tộc đang h́nh thành. Nền văn hoá này rất coi trọng đặc điểm dân tộc, coi trọng sự đóng góp của mỗi dân tộc vào cộng đồng chung, đồng thời coi trọng việc tiếp nhận những tinh hoà của cộng đồng cho dân tộc ḿnh, gắn dân tộc ḿnh vào cộng đồng của trái đất. Đây là một điểm mới có sự phát triển, chúng tâ cần lưu ư bên cạnh kinh tế tri thức. Vậy có nghĩa là thế nào ? Có nghĩa là xă hội tương lai mà chúng ta thiết kế mang đậm nét nền văn minh trí tuệ, chứ không phải là nền văn minh của công nghiệp. Nó tạo nên một xă hội văn minh về trí tuệ. Nó phải chứa đựng những yếu tố của nó, những yếu tố này có điều kiện phát triển toàn diện, nó đảm bảo cho sự phát triển của xă hội mới.

Kinh nghiệm của chủ nghĩa tư bản cũng thế, mà kinh nghiệm của chủ nghĩa xă hội cũng thế: không có một sự ổn định tuyệt đối. Sự phát triển diễn ra hai hướng. Hướng thứ nhất phát triển đi lên. V́ vậy người ta đặt ra không có một xă hội tuyệt đối. Chỉ có một xă hội tiến bộ với những khuyết tật. Thí dụ: tiến bộ lên ở một tŕnh độ cao hơn với những khuyết tật mới, ưu điểm mới chứ không có xă hội lư tưởng hoàn toàn không có khuyết tật. Nhưng nếu sự lănh đạo, chỉ đạo sai lầm th́ xă hội cũng có khả năng bị tha hoá. Nó chuyển sang một trạng thái đối lập ngay, chứ không phải một sự tiến bộ vững chắc hoàn toàn không bao giờ có thể thay đổi được. Một xă hội động chứ không phải là một xă hội tĩnh tuyệt đối. Cho nên tính tiến bộ bao giờ cũng đi đôi với khuyết tật. Không xă hội nào chỉ có tiến bộ, không có khuyết tật và cũng không có xă hội nào chỉ có khuyết tật mà không có yếu tố của những tiến bộ.

Việc thứ ba: Trong quá tŕnh phát triển Đảng ta có những ưu điểm ǵ ? Hiện nay có những điểm ǵ đáng lưu ư, bất cập của chúng ta. Phải nói rằng trong quá tŕnh phát triển, thời kỳ phát triển rực rỡ nhất của chúng ta là thời kỳ cách mạng tháng Tám và kháng chiến chống xâm lược. Thời kỳ này Việt Nam có nhiều bài học tích cực, tất nhiên là không phải không có khuyết tật, nhưng phải nói những bài học tích cực là chủ yếu. Đến thời kỳ hiện nay th́ phải nói rằng Đảng ta đă thực hiện một điều mà tôi cho rằng: đây là một thành tựu có tính lịch sử, nó thay đổi bản chất của Đảng ta, tức là Đảng chủ tŕ cuộc đổi mới. Đây là một sự đột phá đẹp nhất trong lịch sử tức là dám đụng đến những vấn đề cơ bản nhất của lư thuyết phát triển của chúng ta. Chúng ta chấp nhận kinh tế thị trường, tạo điều kiện để chúng ta có thể gỡ được khủng hoảng và nếu như không đi được con đường này th́ t́nh h́nh Việt Nam không biết đi đến đâu. Đây là một sự sáng tạo dẫn tới thành công và sự sáng tạo ấy mở rộng con đường, tức là giải phóng tư duy của chúng ta khỏi chủ nghĩa giáo điểu, mở đường cho sức sáng tạo của Đảng và rộng ra là sức sáng tạo của dân tộc trong điều kiện hiện đại. Như vậy sự sáng tạo ấy cũng đă mở đường cho chúng ta tiếp cận tới cái gọi là tính chất thời đại cho nó vươn lên. Nhưng tôi nói nó mở đường để tiếp cận thôi. Nhưng hiện nay đáng tiếc xu hướng ấy đang bị chặn lại. Đáng lẽ nó vượt lên ở tŕnh độ cao hơn và đột phá những vấn đề mang tính chiến lược và mang tính chất lư thuyêt, tính chất tổng quan cao hơn. Tôi cảm giác nó chậm lại, bởi v́ cái dự trử của đổi mới, cái sáng tạo ấy gần như cạn rồi. Nó đ̣i hỏi phải có đột phá mới. Cái nhược điểm của chúng ta chính là hạn chế trong chuyện này, thậm chí khi quan sát sự đổi mới ở Trung Quốc th́ nhiều người lo lắng rằng họ đă chệch hướng. Họ từ bỏ con đường của chủ nghĩa Mác – Lênin, họ nói chủ nghĩa Mác – Lênin nhưng thực chất họ từ bỏ. Nhiều người lo lắng như vậy. Tôi nghĩ nếu họ từ bỏ cái giáo điều ấy th́ đúng. Trung Quốc hiện nay đang tập trung nghiên cứu để t́m ra một lư thuyết của Trung Quốc để thích ứng với thời đại. Như vậy Trung Quốc có tham vọng không phải dừng lại ở những lời chỉ dẫn của các nhà kinh điển, mà Trung Quốc mở ra một con đường để có thể t́m con đường sáng tạo của ḿnh. Họ làm như thế nào, chúng ta nên theo dơi. Cũng không nên vỗ tay hoàn toàn, không có điều ǵ không có sự phê phán; cũng không nên lo lắng rằng họ có thể chệch hướng rồi. Đây là một việc thử nghiệm nghiêm túc, đ̣i hỏi chúng ta phải có thái độ nghiêm túc tiếp cận chứ không nên lo lắng quá nhiều chuyện này. Bởi v́ người Trung Quốc hay Đảng cộng sản Trung Quốc họ có trách nhiệm với Đảng của họ và dân tộc của họ. Trong Trung Quốc có một điều lưu ư: trong Đại hội 16 vừa qua họ nói là tiến cùng thời đại. Khái niệm tiến cùng với thời đại, tôi cho là một khái niệm rất hay. Nội hàm của nó th́ chúng ta phải theo dơi xem, họ đưa ra một cái nội hàm như thế nào. Tư tưởng tiến cùng thời đại là tư tưởng cực kỳ hay. Hiện nay họ làm ba điều. Điều thứ nhất là họ đưa lực lượng giới doanh nghiệp vào trong Đảng. Đây không phải là điều cuối cùng, nhưng đây là sự bắt đầu chuyển biến đáng lưu ư. Điều thứ hai đáng lưu ư, sắp tới họ đưa ra Quốc hội luật về thừa nhận quyền sở hữu. Đưa quyền tư hữu vào luật pháp. Vậy là họ có đột phá về chuyện này. Điều thứ ba là họ nghiên cứu khái niệm giai cấp công nhân có c̣n thích hợp không. Họ đưa ra nên thay khái niệm giai cấp công nhân thành những người lao động. Trọng tâm của lao động là lao động trí tuệ. Đưa ra Đảng của những người lao động trí tuệ th́ sức sống của Đảng ấy bền vững hơn. Tôi sẽ phát biểu về giai cấp công nhân sau. Nhưng tôi xin lưu ư: đây là tôi nói về thành tựu đă mở ra triển vọng như vậy. Kết luận là: chúng ta hoàn toàn có thể hy vọng ở chuyển biên, mặc dù có những lúc cái chuyển biến nó nhanh, nó táo bạo, nó lớn, có lúc nó chững lại. Hiện nay nó chững lại. Nhưng ta hy vọng rằng nếu như có sự tác động, do sự vươn lên th́ một triển vọng đột phá mới, mà trong đó có vai tṛ của Hội đồng lư luận, vai tṛ của giới khoa học đóng góp cho Đảng.

Bây giờ nói đến những khuyết tật, những vấn đề mà hiện nay đang đặt ra. Có mấy vấn đề lớn.

Thứ nhất: chúng ta phải khắc phục sự chậm trễ và sơ cứng về tư duy

Những điều tôi vừa nói cũng chứng minh sự cần thiết phải đột phá về mặt tư duy. Nếu không có sự đột phá về mặt tư duy và nếu như tư duy trong trạng thái hiện nay th́ cái xu thế e ngại, xu thế muốn làm sống lại những quan niệm cũ sẽ chi phối xă hội hiện nay. Nếu như vậy th́ đây là một nghịch lư cản đường Đảng ta và xă hội ta đi lên. Cho nên vấn đề hiện nay là phải giải phóng tư duy để tạo điều kiện sáng tạo mới, sáng tạo hơn nữa. Đây là vấn đề lớn nó tác động đến những điều kiện sáng tạo mới, sáng tạo hơn nữa. Đây là vấn đề lớn nó đụng đến những vấn đề cơ bản, nhận thức cơ bản về thời đại, nhận thức cơ bản về cái thực tiễn hiện nay. Hiện nay về mặt hoạt động xă hội th́ đă có sự chuyển động. Nhưng trong nội bộ Đảng mà nói thị chuyển động c̣n hạn chế, c̣n có ǵ đó đang lo lắng. Nếu như Hội đồng lư luận có thể làm được chuyện này giúp cho Đảng đi vào Hội nghị giữa nhiệm kỳ, vào Đại hội X, th́ sẽ mở ra nhiều triển vọng. Hiện nay tư duy của một số đồng chí có trách nhiệm thuộc lớp trước của tôi rất hạn chế, không dám đột phá đi lên. Chuyện này ảnh hưởng lớn đến sự phát triển hiện nay. Trong lớp lănh đạo hiện nayth́ như thế nào. Những yếu tố tiến bộ cũng xuất hiện nhiều. Trong những cuộc trao đổi riêng hầu như nhiều vấn đề đều gặp nhau, không ai phản đối sự cần thiết phải đổi mới tư duy hơn nữa. Nhưng khi vào họp bàn chung th́ thấy nó tŕ trệ. Tôi có điều kiện làm việc với một số đồng chí lănh đạo hiện nay cũng có điều kiện tiếp cận nhiều. Trong số đó có một số đồng chí làm việc với tôi nhiều như đồng chí Nguyễn Minh Triết, Hồng Anh, hay như lớp trong quân đội, trong giới khoa học. Nhược điểm của các đồng chí này là không dám đột phá, biết là có thể như thế, nhưng không dám chịu trách nhiệm. Có một cái là ngại rằng đụng đến vấn đề này th́ bị lên án là "diễn biến hoà b́nh", một cái ǵ đó không lành mạnh, nên giữ ḿnh về chuyện này. Tôi nghĩ rằng có yếu tố tiến bộ, bởi v́ kiến thức của các đồng chí cũng đă phản ánh kiến thức của thời đại ở mức độ nào đó. Sự chuyển biến của thực tế Việt Nam và thế giới, của khoa học, của thời đại cũng ảnh hưởng đến các đồng chí ấy. Nhưng cũng có một thế lực nào đó hạn chế họ. Việc này cũng có ảnh hưởng đến hoạt động lư luận của chúng ta. Tôi xin lưu ư về chuyện này.

Một điểm thứ hai tôi cho là nhược điểm, đó là chưa thành công trong việc tạo không gian dân chủ. Có thể nói rằng hai cái khẩu hiệu cách mạng nhất là bánh ḿ và tự do. Đều là hai cái việc của chúng ta. Bánh ḿ tức là kinh tế, tự do tức là một không gian dân chủ. Chúng ta đương lúng túng rất nhiều. Trước hết tôi xin lưu ư như thế này, có mấy quan điểm ảnh hưởng đến chúng ta. Quan điểm thứ nhất là chúng ta sợ bóng sợ gió gọi là "diễn biến hoà b́nh", cho nên có một thời kỳ chúng ta đưa ra những luận điểm của giới bảo thủ gọi là luận điểm diễn biến hoà b́nh của Trung Quốc do Tổng cục 2 cung cấp và đưa ra để hù doạ chúng ta. Tất nhiên bây giờ chuyện đó cũng đă đi vào lịch sử. Đặc biệt là hù dọa giới khoa học. ở đây điển h́nh là tài liệu "vạn ngôn thư” của Trung Quốc. Rất nhiều đồng chí của chúng ta thích kiến nghị này, cho cái này là rất hay nhưng không thấy cái này là phản ứng của trào lưu bảo thủ chống lại sự tiến lên của xă hội Trung Quốc. Theo tôi hăy c̣n một số lực lượng thờ phụng cái này. Tôi đi vào đơn vị cũ ở trong lực lượng vũ trang cũng như thanh niên, th́ điều là đáng buồn là các đồng chí làm công tác chính trị lại coi việc chống diễn biến hoà b́nh công cụ của lănh đạo chính trị. Tôi xin lưu ư: trước hết là dùng khái niệm, diễn biến hoà b́nh, để giữ cái ổn định chính trị, qua đó đàn áp các ư kiến khác nhau.

Thứ hai là khái niệm Đảng độc quyền lănh đạo

- Về Đảng độc quyền lănh đạo,cần hiểu khái niệm này như thế nào ? Đảng lănh đạo như thế nào ? Không khéo nó chuyển sang sự chuyên chế của một Đảng. Nếu các đồng chí quan sát các hoạt động của bộ máy Nhà nước, đặc biệt là hoạt động của Quốc hội th́ các đồng chi nói Quốc hội là thể chế hoá Nghị quyết của Đảng. Như vậy quan điểm thể chế hoá này phổ biến, cho nên không ai dám nói ngược lại cả, không ai dám kiến nghị, làm cho không khí hoạt động của Quốc hội, sáng tạo hoạt động của Quốc Hội, không khí đề cập tới những vấn đề cơ bản nhất bị tê liệt, vô hiệu hoá.

- Sự hoạt động sáng tạo của các cơ quan có trách nhiệm đụng đến những vấn đề cơ bản th́ Chủ tịch đoàn nói rằng: Bộ Chính trị quyết định rồi. Chúng ta bàn trong phạm vi Bộ Chính trị quyết định.

- Như thế những cái quyết định của giới lănh đạo của chúng ta trở thành một cái cản đường. Ta lănh đạo nhưng có phải v́ quyết định ấy là quyết định cuối cùng không, không ai được góp ư kiến không? Tôi xin lưu ư mối quan hệ giữa Đảng và Nhà nước; mối quan hệ giữa Đảng với nhân dân. Tôi thấy c̣n một loạt vấn đề chưa được lư giải. Về căn bản mà nói nguyên tắc tập trung dân chủ bao giờ cũng hạn chế dân chủ. V́ cuối cùng trong hoạt động thực tiễn người ta thấy tính tập trung chứ không thấy tính dân chủ. Xét về lư luận có lẽ phải quay ngược lại lấy nguyên tắc dân chủ là cơ bản trên cái nền ấy ta ghi dân chủ – tập trung chứ không phải trên cái nền tập trung mà thực hiện dân chủ.

- Vấn đề thứ tư nó ảnh hưởng đến dân chủ của chúng ta. Trên thế giới có khái niệm: Nhà nước pháp quyền – xă hội công dân. Ta nói xă hội công dân là dân chủ đích thực, tức là quyền làm chủ của nhân dân. ở ta quyền làm chủ của nhân dân chỉ là h́nh thức. Bản thân người dân chưa cảm nhận được quyền làm chủ của ḿnh. Ngay cả các đồng chí kỳ cựu như đồng chí Tố Hữu rất nhiều tâm sự. Anh phát biểu với chúng tôi: ḿnh cảm thấy ḿnh chưa được làm chủ. Có lẽ chỉ được phép làm chủ khi Bộ Chính trị cho phép phát biểu 20 phút hoặc nửa giờ, chứ c̣n ḿnh có được làm chủ đâu. Thế th́ khái niệm quyền làm chủ của nhân dân quan hệ với Đảng lănh đạo như thế nào ?

- Vấn đề thứ 5 là Đảng có thừa nhận có những ư kiến trái với nghị quyết không; trái quyết định của Đảng không. Trong tư duy có cho phép chuyện này không? Bởi v́ nếu cho thừa nhận chuyện này th́ một mặt phải thống nhất hành động, nhưng trong tư duy có thừa nhận phải có tự do nhất định, có cho phép đột phá không? ở đây nó có 2 cái, một là minh bạch hoá, hai là công khai hoá và cho phép tồn tại những ư kiến khác. Bởi vỉ không có th́ không thể nhậy cảm được những vấn đề mới nẩy sinh. Bởi v́ nó không minh bạch, không công khai cho phép chuyện này. Tôi lấy ví dụ như bản thân tôi đi lấy tư liệu rất khó. Tất nhiên mỗi người đều có nguồn riêng của ḿnh. Các anh cũng có nguồn riêng của các anh. Ở Châu Âu ta thấy t́nh h́nh lấy tư liệu dễ hơn. ở ta lấy tư liệu rất khó, nhất là tài liệu bí mật. Thể hiện rơ nhất là ở 19 điều cấm, mà người ta không thể hiểu được. Tôi nói hôm nay cũng là vi phạm vào 19 điều cấm. Nếu tôi tôn trọng 19 điều cấm th́ tôi không nói. ở đây tôi xin nói một khía cạnh hết sức đáng lưu ư, nhưng tôi nói nội bộ thôi. Kinh nghiệm cổ kim đông tây và kinh nghiệm của cả nhân loại có một điểm: mọi sự độc quyền đều dẫn đến tha hoá, bất kể dưới dạng nào. Trong đó kể cả Đảng ta. Tất cả mọi sự độc quyền đều vắng bóng dân chủ. Nhưng cũng có ở một thời điểm lịch sử nhất định phải có một sự độc quyền nhất định th́ mới có thể thay đổi được t́nh huống. Nhưng sự độc quyền ấy nếu kéo dài ra vĩnh cửu th́ nhất định dẫn đến tha hoá. Đây là bài toán ta phải lư giải được. Tôi nghĩ rằng sớm muộn sự xuất hiện những lực lượng đối trọng ở dạng này, dạng khác nhất định sẽ diễn ra, đó là cái tất yếu, nhưng là lúc nào thôi, là đối trọng lành mạnh, chứ không phải là đối trọng ác ư. Mọi sự độc quyền đều dẫn đến chuyên chế. Đây là vấn đề hết sức lớn, ta có thừa nhận không. Tôi có kiến nghị cụ thể như thế này, trước hết trong nội bộ Đảng tạo nên một không khí có đối trọng. Có đối trọng nghĩa là có Ban giám sát của Đại hội bầu. Ban giám sát làm 3 nhiệm vụ:

Một là: quan sát việc thực thi đường lối, sự lănh đạo việc hoàn thiện đường lối đó như thế nào của Ban chấp hành và của những người lănh đạo. Nó độc lập.
Hai là: quan sát nhân cách cá nhân một số con người. V́ nếu có một số con người có ư đồ cá nhân th́ hỏng cả thôi, đại sự sẽ hỏng. Tôi xin lưu ư tất cả mọi quyền lực nếu tập trung mà không có sự giám sát th́ đều đưa đến sự tha hoá ở dạng này, dạng khác.
Ba là: giám sát việc dùng người.

Ba cái tác động vào sự kiềm chế quá tŕnh tha hoá.

Ư kiến thứ hai về học thuật cho phép tồn tại trong Đảng những ư kiến nghiên cứu, không công bố, không được phổ biến v́ những ư kiến nghiên cứu trái với những quyết định đă ban hành. Bởi v́ có cho phép tồn tại những ư kiến này th́ mới tạo được động lực phát triển, ít nhất trong nội bộ Đảng.

Bốn là đứng về xă hội cho phép những công ty tư nhân làm nghiên cứu, tư vấn độc lập có như vậy mới đảm bảo sự phát triển.

Hiện nay tôi nghĩ rằng chưa chín muồn cho sự xuất hiện một thế lực đối lập với chúng ta. Bởi v́ bây giờ mở rộng theo kiểm [kiểu]tự do vô giới hạn th́ xă hội loạn ngay lập tức. Nhưng mà vài ba chục năm nữa những yếu tố của nó xuất hiện th́ sao? Phải nghiên cứu vấn đề này và xác định thái độ của chúng ta như thế nào ? Bắt đầu từ các đoàn thể, các tổ chức. Tổ chức khoa học có giữ ư kiến của nó không. Các tổ chức có ưkiến, kiến nghị với Đảng, với Quốc hội. Nếu không có chuyện này th́ làm sao có đối trọng được. Tôi chưa tán thành, ít nhất là trong 10 năm trước mắt một tổ chức công khai đối lập với Đảng ta. Bởi v́ xă hội chưa chín muồi cho chuyện này. Nhưng mà quan điểm của tôi là vài ba chục năm sau khi xuất hiện t́nh h́nh thay đổi rồi, xuất hiện lực lượng này chúng ta phải lưu ư. Phải nghiên cứu và giành chủ động về chuyện này, chứ không phải ngăn cấm hoàn toàn chuyện đó, coi đó là con đường tốt nhất. Chúng ta phải đề pḥng có thể có những trường hợp này và đấy là sự cạnh tranh lành mạnh trong xă hội. Ở đây cũng có vấn đề dân chủ phải là tôn trọng vai tṛ của Nhà nước. Nhà nước do Quốc hội bầu ra th́ phải dân chủ hoá và tạo điều kiện cho nó làm việc. Tôi kiến nghị như thế này: Đảng đưa ra những kiến nghị cho Quốc hội, trên cơ sở những đề nghị ấy, Quốc hội bàn bạc, và có thể có ư kiến đối trọng lại. Chứ bây giờ chỉ nêu thể chế hoá không thôi th́ tê liệt hoàn toàn. Chúng ta có thừa nhận trong Quốc hội có nhóm đối lập không. Đến một mức độ nào đó phải nhận thức chuyện này th́ mới phát triển được. Phải chuẩn bị những điều kiện này, chuẩn bị một vài kỳ Đại hội, trong phạm vi khoảng 10 năm phải có chuyện này th́ mới có không khí dân chủ đích thực được. Trong Đại hội có tự do không? Tất cả các đoàn đại biểu phụ thuộc vào các tỉnh hết. Bây giờ có xuất hiện một nhóm, nó tập hợp có kiến với Đại hội, có không? theo tôi phải chuẩn bị chuyện này, cho phép chuyện này. Như thế mới có không khí bàn bạc được. Đại hội Đảng không phải là đại hội gật. Có một nhóm Việt kiều đưa kiến nghị như thế này, cũng đáng lưu ư: trên thực tế hiện nay Đại hội Đảng cộng sản Việt Nam là cơ quan cao nhất, quyền lực cao nhất, chứ không phải là Quốc hội.

Xin đề nghị Đại hội Đảng lănh trách nhiệm giải quyết vấn đề Nhà nước và hàng năm Đảng cộng sản họp Đại hội một lần.

Một là cho dân góp ư kiến với các đại biểu

Hai là cho dân được kiến nghị với Đại hội

Bộ Chính trị phải trở thành cơ quan hành pháp, bởi v́ nhiều việc lớn hàng ngày là do Bộ Chính trị quyết định. Bộ Chính trị trở thành cơ quan hành pháp chịu trách nhiệm với dân.

Tôi nghĩ ư kiến của một số Việt kiều trên kia là một sự phản ứng tốt, thực tế là như thế. Điều chúng ta đáng lưu ư là vai tṛ của Đảng đối với Nhà nước. Biến Nhà nước trở thành công cụ ngoan ngoăn chỉ biết giơ tay thôi th́ không thể nói đến việc phát huy vai tṛ của Nhà nước. Vấn đề là như vậy, sớm muộn chúng ta phải giải quyết. Tôi nghĩ không phải đến Đại hội X ta đă giải quyết được vấn đề này, bởi v́ Đại hội X chưa chín muồi. Nếu quá một Đại hội nữa, một thập kỷ nữa th́ sẽ có chuyện phức tạp. Bản thân người dân cảm thấy họ không được hưởng quyền ǵ. tôi nghĩ thế này, mọi sự chịu đựng đều có giới hạn, giới hạn đến đâu th́ cũng chỉ có giới hạn. Thế nhưng với tṛ chơi dân chủ như thế này tôi nghĩ rằng sớm muộn nó sẽ tan vỡ. Đây là vấn đề lớn thứ hai là thiếu một không gian dân chủ. Chúng ta phải tạo không gian dân chủ mang đặc tính của chúng ta, nếu không th́ chưa thuyết phục được với ta, với thế giới, với người dân, với đảng viên của chúng ta.

Khuyết tật thứ ba: vấn đề chính sách đối với con người.

Tôi xin lưu ư t́nh h́nh xă hội hiện nay thực chất như thế nào. Theo tôi quan sát dân t́nh có tính chịu đựng rất ghê. Nó không như Châu Âu. Nếu t́nh h́nh này như Châu Âu th́ đă có bao nhiêu chuyện đứng lên có yêu cầu của ḿnh rồi. Có sự chuyển biến về mối quan hệ giữa người dân với Đảng. T́nh cảm ấy cứ nhạt dần. Mối quan hệ giữa người dân với mục tiêu của chúng ta là chủ nghĩa xă hội, đặc biệt là tầng lớp trẻ cũng nhạt dần, nó mang tính h́nh thức. Cái mất ḷng tin ở mức độ khác nhau, xuất hiện và trở thành phổ biến. Triết lư của người ta là mỗi người hăy tự cứu lấy ḿnh. Cách sống của xă hội hiện nay do t́nh h́nh ḷng tin bị tổn thương như thế nên người ta phải sống thực dụng, tự cứu lấy ḿnh. Tôi hết sức lưu ư đến chuyện ta tự cứu lấy ḿnh. Cái thực dụng này nó khác khi anh em ḿnh đi hoạt động. Quá tŕnh trưởng thành của chúng ta tin tưởng tuyệt đối và không nghĩ rằng ḿnh được hưởng cái ǵ, mà nghĩ rằng ḿnh đóng góp vào tương lai ấyhoàn toàn ḿnh làm chủ được. Đảng tạo điều kiện cho ḿnh làm chủ. Đó là tư duy của chúng ta thời kỳ đi hoạt động và cả gần hết cuộc đời của chúng ta như thế. Bây gi? con cháu của chúng ta không có tư duy như vậy. Chúng ta cũng phải giúp chúng nó trở thành, tự lập lấy chứ không phải phóng số phận của ḿnh cho tổ chức được.

Bây giờ triết lư của xă hội đă thay đổi khác. Nó đi theo hướng thực dụng, từ thực dụng nó đi tới những tiêu cực xă hội dưới những dạng khác nhau. Tiêu cực lớn nhất là đánh mất ḿnh. ở đây chúng ta kết luận cái ǵ. Dưới sự lănh đạo của Đảng ta, chúng ta chưa thành công trong việc xây dựng con người mới. Con người thực tế mà chúng ta xây dựng lại là con người thực dụng. Có phải như thế không? Nói thế này nếu mà kết luận nó tuyệt đối th́ sai lầm. Nhưng nếu không thừa nhận nó th́ cũng là một sai lầm. Đây là xu thế đă xuất hiện, đang xuất hiện, đang đi tới và chưa có phương hướng nào giải quyết được chuyện này. Nó khác hoàn toàn trước, và ai chịu trách nhiệm chuyện này. Đây là một cái đáng lưu ư thứ nhất.

Đáng lưu ư thứ hai là con người chúng ta dựng lên, đội ngũ chúng ta dựng lên phải nói là không thiếu ǵ con người tâm huyết và có tŕnh độ. Nhưng v́ những người tâm huyết đều có thắc mắc là ḿnh không được sử dụng, không được tạo điều kiện để phát triển và đều nghĩ rằng ḿnh phải tṛn trĩnh hoá, tṛn trĩnh th́ mới đứng được, mới tồn tại được. Nếu có góc cạnh, nếu có tâm huyết, nếu có ư muốn làm mới hơn, khác hơn th́ không thể tồn tại được.

Có phải đây là một t́nh h́nh thực tế hiện nay không ? Phải chăng cách sống tốt nhất hiện nay là im lặng. Có một câu rất buồn cười, hay và tiếu lâm: hăy đi theo con cái các cụ. C̣n đối với các cụ th́ hăy tôn thờ các cụ. Các cụ vĩ đại lắm. Nhưng đi theo cách đó th́ con người mà chúng ta sử dụng ở tất cả các cấp có một trạng thái là không nói thật được với nhau. Họ phải điều chỉnh ngôn ngữ, điều chỉnh tư duy, điều chỉnh đến mức tự đánh mất ḿnh. Không điều chỉnh th́ chết ngay, không đứng được. Người ta nói rằng: “Anh nào điều chỉnh thông minh, hợp thời đại th́ có thể có tương lai, có triển vọng". Hệ quả của nó th́ rất tai hại. Anh nào cũng phải tự điều chỉnh, chỉ khác nhau ở mức độ thôi.

Một hệ quả mà chúng ta cần lưu ư là tŕnh độ trí tuệ của xă hội tăng lên rất nhiều so với trước. Ngược lại th́ chính khách xuống cấp. Trong xă hội chúng ta có bao nhiêu tư duy mới, bao nhiêu ư kiến mới. Nhưng chúng ta phải thừa nhận rằng các chính khách của chúng ta, đặc biệt là chính khách chiến lược, không phải là họ kém, thiếu lương tâm, nhưng mà do họ đă tự điều chỉnh quá nhiều để thích ứng với t́nh h́nh đến mức vai tṛ cá nhân của họ cứ mờ nhạt ra đi và phải tṛn trĩnh đi. Như vậy là đội ngũ chính khách mà chúng ta đào tạo ấy nếu so với lịch sử th́ cứ ngày càng thấp xuống. Tất nhiên tôi không nói là không có những người giỏi. Tôi nghĩ rằng trong số những người hiện nay nếu có chính sách khác th́ họ xuất hiện, họ làm được ngay, nhiều người có khả năng. Nhưng với cơ chế, với quan niệm như hiện nay th́ trong xă hội có 2 khủng hoảng lớn nhất,. Thứ nhất là khủng hoảng chính khách, hai là khủng hoảng lư thuyết phát triển. Hai cái liên quan với nhau v́ nếu không có chính khách tầm cỡ th́ không hướng cho xă hội phát triển được, và mâu thuẫn với tŕnh độ xă hội đi lên. Thời đại văn minh trí tuệ đang xuất hiện. Nếu so sánh với tŕnh độ xă hội đi lên. Thời đại văn minh trí tuệ đang xuất hiện. Nếu so sánh với thế hệ các nhà lănh đạo Trung Quốc th́ phải nói rằng chúng ta cũng có những con người như thế. Nhưng những con người có bản lĩnh lại không phải là những người chúng ta chọn. Tôi nói với những cơ quan có trách nhiệm về môi trường tạo ra những chính khách tức là vườn ươm đă bị hỏng từ cơ bản. Tôi nói rằng môi trường của Hà Nội, thành phố Hồ Chính Minh, đáng nhẽ 2 nơi này phải là nơi tạo ra những chính khách. Nhưng than ôi trong một vài thập kỷ vừa qua th́ các môi trường này không tạo ra được chính khách.

Môi trường thứ hai phải đào tạo chính khách là môi trường Chính phủ và hoạt động của Nhà nước, hoạt động của xă hội. Môi trường hoạt động của Quốc hội chưa đào tạo được chính khác. [h]

Môi trường thứ ba tạo ra chính khách đó là các ban của Đảng. Thế nhưng “tiến vi bộ, thoái vi ban”. Đây là nơi chứa những người không dùng được th́ đưa về các Ban của Đảng.

Môi trường thứ tư là các đoàn thể. Đáng lẽ đây là nơi lựa ra các chính khách. Nhưng than ôi, chính khách của Đoàn thanh niên, chính khách của Hội phụ nữ, chính khách của công đoàn th́ vắng bóng: tư duy thiếu tầm cỡ. Tại sao? Tôi nghĩ đoàn thanh niên của Trung Quốc tất cả những người táo bạo đều ở đó.

Hồ Diệu Bang, Triệu Tử Dương, Hồ Cẩm Đào, đều ở Đoàn thanh niên cả. Thanh niên Thượng Hải, khu vực ấy tạo ra ngay chính khách. Nhưng môi trường của chúng ta không tạo được.

Môi trường nữa là giới khoa học. Những chính khách của chúng ta trưởng thành từ giới khoa học hầu như vắng bóng. Tôi xin lưu ư về việc dùng người. Vậy sự kết thúc của chúng ta là hệ thống chính khách từ cấp cơ sử [sở]cho đến cấp trung ương đang là bài toán của hệ thống tổ chức của Đảng. Vừa rồi nhấn mạnh đến việc luân chuyển cán bộ, coi đó là một biện pháp tuyệt đối để tạo nên các chính khách. Không phải. Phải chuyên môn hoá cán bộ. Một số tỉnh uỷ lên gặp tôi, dân thanh niên lên gặp tôi nói: "Chúng em không tưởng tượng được, người ta cứ ép chúng em phải nhận. Thôi th́ cứ phải nhận. Phải chịu đựng ông ấy một hai năm, tạo điều kiện không phê phán ǵ cả, ông ấy làm rồi ông ấy đi thôi". Nhưng khi tổng kết th́ đă với kết luận là chính sách luân chuyển ấy là một biện pháp chiến lược thành công

Một hiện tượng nữa, quan niệm về tiêu chuẩn cán bộ là cái ǵ? Tôi xin nói mấy điểm: nhấn mạnh quan điểm giai cấp trong việc lựa chọn cán bộ đă làm tê liệt quan niệm của chúng ta. Tráng một tư công nhân, tráng một tư đào tạo, th́ các anh cho đó là các nhà chiến lược, cho nên người ta tự hào rằng những người lănh đạo hiện nay xuất phát từ giai cấp công nhân. Đó là thành công. Có thật môi trường công nhân tạo ra các nhà chiến lược không? Đi vào công nhân, đi vào đào tạo là cần thiết, nhưng có phải đây là môi trường đào tạo ra các nhà chiến lược đích thực không, đây là vấn đề.

Thứ hai, sự trung thành với học thuyết, trung thành với đường lối có phải là tiêu chuẩn cao của cán bộ chiến lược không ? Nếu như cái học thuyết ấy, đường lối ấy tiến bộ th́ đúng thật. Nhưng nếu nó sai, nó khủng hoảng, nó đ̣i hỏi cần phải đổi mới theo yêu cầu của lịch sử, th́ sự trung thành lại trở thành không đúng.

Một tiêu chuẩn nữa là tham gia cuộc đấu tranh để bảo vệ chủ nghĩa, bảo vệ đường lối. Vậy khái niệm thế nào là bảo vệ? Theo tôi bảo vệ là phải phát triển. Phát triển sao cho phù hợp với thực tiễn chứ không phải là hô khẩu hiệu. Có những cái lấy ư kiến đa số chưa chắc đă đúng. Tôi xin lưu ư rằng kinh nghiệm của bản thân tôi những thằng nào dám vào cuộc, chưa chắc lúc đầu đă được chấp nhận, nhưng cuối cùng khi ta vào cuộc thành công th́ người ta tín nhiệm. Đây là thực tế tôi quan sát được.

Một điểm nữa là hệ thống quan điểm thế rồi, nhưng cơ chế đào tạo, cơ chế tuyển chọn cán bộ, một cơ chế và một cơ quan độc quyền không cạnh tranh, không có đào thải làm thế nào có nhân tài được. Hiện nay chỉ một số người độc quyền thôi, mà cuối cùng là mấy ông trợ lư tổ chức chi phối. Một số không công khai bí mật bên trong nhận định thế thôi. Không có đào thải th́ làm thế nào đào tạo được. Cho nên chính sách dùng người ở đây có những vấn đề cần phải xem từ gốc, mà hệ quả của nó đi tới là tạo một vườn ươm của chủ nghĩa thực dụng, làm tê liệt khả năng sáng tạo. Đất nước và Đảng cũng không thiếu nhân tài, không thiếu cán bộ lănh đạo, nhưng với chính sách hiện nay, người ta nói rằng – tôi nói nội bộ thôihai cánh giúp cho Đảng, tức cánh Văn Hoá Tư Tưởng nắm tư tưởng, chi phối mặt trận tư duy của con người và cánh Tổ chức chi phối số phận con người.

Nếu như chúng ta nắm lấy đào tạo để tạo nên tầng lớp sẽ vào cuộc cao hơn tầng lớp hiện nay, theo một quan niệm mới, có khả năng mới đột phá để làm lực lượng xung kích đột phá vào khu vực mà chiến lược của ta bị yếu. Tạo ra những con người năng động, độc lập, sáng tạo, có tiềm lực khoa học, có tiềm lực hành động. Than ôi, nền giáo dục của chúng ta bị băng hoại. Có 4 nhược điểm cơ bản củagiáo dục mà không thoát được. Đảng không lănh đạo thoát được th́ ảnh hưởng đến toàn bộ lớp trẻ chúng ta đào tạo. Thứ nhất là nền giáo dục tạo nên sản phẩm giả và lưu hành sản phẩm giả từ cấp cơ sở đến ông tiến sĩ, đến ông giáo sư, lưu hành và trộn lẫn với nhau. Cuối cùng th́ chết thằng thật. Không phải không có thằng thật. Trộn lẫn như vậy th́ thằng giả chi phối. Hiện nay có bao nhiêu tiến sĩ giả, giáo sư giả. Ông Vũ Đ́nh Cự nói với tôi: theo tôi ước lượng vào khoảng 70%. Tôi không có số liệu cụ thể về chuyện này. Nhưng nhiều người có trách nhiệm nói về hiện tượng đáng lo ngại. Đua nhau và theo 2 hướng: một là, mua danh; hai là để kiếm chút địa vị và biến nó trở thành một thứ hàng hoá để lưu hành. Tất cả chuyện nay trộn lẫn với nhau.

Hiện tượng thứ hai: Hệ thống giáo dục trở thành thị trường không lành mạnh. tất cả các thành phần của giáo dục trở thành một thứ hàng hoá mang giao bán, tất cả các kỳ thi, các chứng chỉ. Mười năm rồi nhưng tất cả các hiện tượng này chưa được khôi phục, mỗi ngày một nghiêm trọng hơn.

Hiện tượng thứ ba: hệ thống thầy giáo rất thiêng liêng, tuy không phải là tất cả, nhưng có xu hướng là người kinh doanh, mà kinh doanh rất tàn nhẫn.

Hiện tượng thứ tư: đào tạo theo mẫu và không có trách nhiệm. Cho nên báo chí đưa ra đầu vào rất khó, nhưng đầu ra rất dễ. Đào tạo thế thôi, tức là một giáo tŕnh có thể tồn tại 10 năm, 15 năm mà không thay đổi. Tôi có thằng cháu được vào Bách Khoa một cách ưu tiên, nhưng nó không vào, nó đi ra nước ngoài để học. Một cậu ở Bách Khoa nói với tôi: may mắn là cháu đi học, bởi v́ tôi là Hiệu phó phụ trách về giáo dục th́ thấy không kiểm soát được, v́ có tiền là có điểm thôi. Ngô Việt Trung là nhà toán học, gặp tôi và nói: cháu phải cho con đi ra nước ngoài, v́ nó học ở Tổng hợp th́ mua được điểm. Thằng nhóc nhà tôi nói: chỉ ở Tổng hợp có bộ phận của nó được hưởng tốt, nhưng lệch lạc là đội tuyển đi thi quốc tế, bị thành một anh thợ làm toán chứ không phải đào tạo nhà toán học. Số tiến sĩ rất nhiều, có lẽ tỷ lệ tiến sĩ của ḿnh cao lắm, một trong những tỷ lệ cao ở khu vực nay.

Hiện tượng thứ 5: nội hàm của trí thức th́ nội hàm hiện đại rất yếu, mà kiến thức cổ cách đây 50 năm. Đây là lực lượng gọi là con người, mạnh nhất phải vươn lên để dẫn đầu khu vực. Nhưng con người nằm trong hệ thống đào tạo th́ đang khủng hoảng giống như thầy phù thuỷ triệu âm binh nhưng không điều khiển được âm binh. Nền giáo dục của ta có điều khiển được không? Hệ quả tai hại không phải là con người Việt Nam đang thiếu trí tuệ. Hệ thống điều hành làm cho nó tê liệt đi. Nhưng nếu cùng con người ấy cho ra ngoài th́ nó nên người. Nhưng than ôi, ngay ra nước ngoài cũng thế. Tôi theo dơi bên đoàn thanh niên th́ 15% rất giỏi. Nói chung về xây dựng con người, tạm thời chúng ta chưa thành công. Vấn đề con người đáng lẽ là chỗ mạnh nhất của chúng ta th́ chúng ta lại chưa thành công. Chúng ta đă có thời kỳ thành công, đó là thời kỳ cách mạng Tháng Tám. Từ một gia tài đế quốc để lại, chúng ta xây dựng lên sự nghiệp, tiến hành cuộc đấu tranh. Xây dựng tất cả các mặt đều giữa những hạn chế. Chúng ta đều có những chuyên gia, đội ngũ chuyên gia có tầm vóc. Nhưng than ôi, cái này hiện nay đang tha hoá. Đáng lo lắm, lo nhất là thiếu người có tầm cỡ cầm chịch. Không phải là lo ở một con người cụ thể, mà lo cả về mặt quan niệm và cơ chế của chúng ta. Nó cản đường cho lớp trẻ, có người giỏi cũng không được dùng.

Vấn đề thứ tư của Đảng có nguy cơ rất lớn, tức là trong Đảng h́nh thành một tầng lớp giầu có và có lợi ích riêng.

Ngành nào cũng thế, địa phương nào cũng thế. Xă hội hiện nay có 2 lực lượng. Một là lực lượng xă hội đen (Năm Cam cũng như Lă Thị Kim Oanh là một biểu hiện của xă hội đen, đang mọc lên như nấm), chúng ta thấy được một chừng mực nào. Nhưng xă hội đen này lại nằm ngay trong nội bộ của chúng ta – không phải là tất cả - nhưng ngành nào cũng có và ở ngành quan trọng. Tôi xin lưu ư qua vụ Năm Cam, người ta nói ngành công an, ngành kiểm soát bị tổn thương nặng. Dư luận xă hội lưu ư đến ngành tổ chức. Tại sao những tội phạm như thế lại đưa vào Trung ương và có phải chỉ có 2 người ấy không, hay là c̣n ai nữa. Những người có trách nhiệm nói với tôi rằng trong ngành công an hiện nay ở cấp cao cũngc̣n nẵm, nhưng ngại không đưa ra. Hạn chế thôi. Ngành nông nghiệp hiện nay không phải chỉ có 2 ông Thứ trưởng. Trong Quốc Hội, ông Dũng tuyên bố ở cấp nào cũng có. Tôi hỏi ông Vũ Măo là nói ai đấy. Vũ Măo có nói tên cụ thể với tôi. Huy Ngọ cũng nói tên cụ thể. Nhưng tôi không tiện nói ở đây. Như vậy hệ thống tổ chức có vấn đề. Trong cơ cấu lănh đạo chủ chốt hiện nay có người đặt vấn đề như vậy. Bây giờ nói nội bộ, các đồng chí cũng đừng ghi làm ǵ. Cột trụ có đứng được không? Nếu cột trụ không đứng được th́ Hội nghị giữa nhiệm kỳ có xử lư không ? Tức là phải chuẩn bị cho có sự thay đổi. Như vậy rơ ràng ở cấp cao có một sự khủng hoảng nào đó. Sự khủng hoảng biểu hiện 2 cái. Thứ nhất là biểu hiện có một tầng lớp giầu có và có quyền lực trong tay. Một số người nói hơi quá là có hiện tượng buôn bán quyền lực. Quyền lực trở thành thứ tư bản, người ta kinh doanh và bắt nó phải đẻ ra lợi tức. Có hay không, tôi chưa rơ. Đây là hiện tượng xă hội, người ta đặt ra vấn đề, người ta quan tâm và nhiều người đến trao đổi với tôi.

Thứ hai là có sự tha hoá ở cấp cao chiến lược. Đấu tranh nội bộ lẫn nhau và kích cá nhân chi phối đến mức tố cáo nhau. Đến mức biến những cơ quan như Tổng cục 2 trở thành một công cụ cá nhân, diệt nhau. Do vậy có phải hiện tượng không lành mạnh không? Tôi đă phát biểu với Bộ Chính trị một bản chính thức (tôi có mang đây) dưới dạng đánh giá Đại hội 9 và những vấn đề tôi nói hôm nay phần lớn là ở trong bản kiến nghị. Riêng vấn đề nhân sự cấp cao tôi nói một ít. Đây có phải tổng kết rút kinh nghiệm không ? Tôi cũng may mắn được liệt vào loại các đồng chí cũ (lăo thành trẻ) được sinh hoạt với các cụ th́ thấy được. ở đây có vấn đề lớn của Đảng là sự khủng hoảng nhân sự ở cấp chiến lược, khủng hoảng về quan điểm, khủng hoảng về cơ chế, về sự giám sát. Chưa làm cho ḷng tin có thể đạt được, dẫn dắt được.

Điều thứ năm trong Đảng là tính thụ động của các tổ chức.

Đảng viên tốt là chủ yếu, chi bộ tốt là chủ yếu. Nhưng không một tổ chức Đảng nào có khả năng tự ḿnh nêu được vấn đề và khắc phục những nhược điểm cơ bản. Ví dụ như về vấn đề tham nhũng th́ không có chi bộ nào có sức đấu tranh chống tham nhũng. Về dùng người th́ không một chi bộ nào không có ư kiến, nhưng ư kiến đó trôi đi. Khi về hưu th́ chi bộ đường phố xuống cấp kinh khủng. Tôi nói thế này, người ta doạ: ông Bí thư chi bộ dưới sự lănh đạo của Bí thư phường đưa ra một thông báo về vấn đề có 8 đại tá ở Ba Đ́nh có liên quan đến Phạm Quế Dương và sẽ đưa ra xử, tức là 8 đại tá có thể làm gián điệp… Tôi hỏi các đồng chí 2 vấn đề: thứ nhất là họ đă có kết luận là gián điệp chưa mà ta đă công bố. Khi toà án chưa tiết lộ th́ họ vẫn là người không có tội. Nếu một khu có 8 đại tá làm gián điệp th́ đáng nghiên cứu lắm. Tại sao người vào sinh ra tử như thế mà bây giờ làm gián điệp, tay sai, thế th́ chết. Ḿnh chỉ dám hỏi ông Bí thư chi bộ thôi, không dám nói công khai. Tôi hỏi Bí thư phường th́ bảo đây là chỉ thị của Quận.

Tôi xin lưu ư đối với Đảng có 5 vấn đề như vậy

Bây giờ tôi xin nói về vai tṛ của học thuyết. Tôi không có ư định bác bỏ học thuyết Mác. Có một học giả, người nước ngoài khi tôi vào Nam, mời tôi đi ăn ở khách sạn Thế giới mới. Bên cạnh có một học giả nữa. Họ mới sang, họ nhận ra tôi. Họ hỏi: ngài có phải là Đặng Quốc Bảo – Nguyên Bí thư thứ nhất đoàn thanh niên cộng sản không ? Nguyên uỷ viên Ban chấp hành Trung ương Đảng không ? Tôi bảo đúng. Họ tự giới thiệu họ là học giả đi Trung Quốc, rồi qua Vi?t Nam muốn phỏng vấn tôi. Tôi nói nếu ngài cần trao đổi, tôi sẵn sàng, nhưng tôi chưa sẵn sàng phỏng vấn để công bố. Tôi trả lời các ngài với tư cách là nhà khoa học, là người công dân Việt Nam. Họ hỏi 4 câu hỏi:

* Câu thứ nhất: Việc các ngài trước kia coi Mỹ là đối thủ, là đối tượng, là kẻ thù. Bây giờ các ngài bắt tay với Mỹ, như vậy có phải các ngài thay đổi đường lối không ?
- Tôi trả lời: Tôi bắt tay các ngài là nhu cầu lịch sử, của hai dân tộc chúng ta. Muốn tồn tại th́ bắt tay nhau thôi, không có đối lập với nhau.

* Câu thứ hai: Các ngài bắt tay chúng tôi th́ các ngài bắt tay với chủ nghĩa tư bản, v́ chúng tôi là trùm chủ nghĩa tư bản th́ các ngài có nghĩ là từ bỏ con đường chủ nghĩa xă hội không ?
- Tôi trả lời: nguyện vọng xă hội chủ nghĩa là một xă hội tiến bộ, làm việc cho con người, v́ con người. Đó là nguyện vọng của nhân loại từ cổ chí kim đều có. Lúc nào cũng xuất hiện nguyện vọng này. Nếu loài người không có nguyện vọng muốn cho cuộc sống tốt đẹp hơn, cho con người mỗi ngày được giải phóng tốt hơn, mỗi ngày một đẹp hơn, là không muốn cho xă hội làm việc cho con người, v́ con người. Nội hàm của xă hội mới là như thế. Nếu các ngài nói chúng tôi từ bỏ con đường này th́ chính các ngài đang từ bỏ. Tôi nghĩ rằng đây là nguyện vọng chung của mọi người lương thiện ở mọi nước chứ không phải chỉ ở dân tộc chúng tôi.

* Câu thứ ba: tôi nghe nói ngài có ư kiến khác với lănh đạo của ngài có đúng không ?
- Tôi trả lời: Ngài hỏi một câu hỏi ngớ ngẩn. Sự khác nhau ư kiến giữa chúng ta, giữa nhân loại là điều kiện để nhân loại tiến lên; nếu chỉ có thống nhất, đồng nhất với nhau, đó là sự huỷ diệt. Sự khác nhau trong một tổ chức là chuyện b́nh thường. Chúng tôi thống nhất nhau trong hành động. Có ư kiến khác nhau, đó là quyền của mỗi chúng tôi. Mục đích của chủ nghĩa cộng sản, của chủ nghĩa xă hội, học thuyết chúng tôi là giải phóng con người, trả lại tự do cho con người. Tôi nói điều này thật tâm của tôi.

* Câu thứ tư: Ngài đi con đường ấy, ngài có hối hận không ?
- Tôi trả lời: Không bao giờ hối hận cả. Quan điểm của tôi cũng như của gia đ́nh, các con và các cháu đi theo một con đường tiến bộ, đó là một nguyện vọng. Nếu nói về lịch sử nhân loại th́ nhân loại chia ra làm 3 giai đoạn lịch sử. Cổ sử khoa học chưa phát triển cho nên những công tŕnh nghiên cứu khoa học ấy c̣n ít. Nhưng nguyện vọng của con người muốn có một xă hội ngày mai tốt hơn – ngày hôm nay. V́ vậy người ta cần viết lịch sử, lấy những điển h́nh của lịch sử, của một con đường đi. Điển h́nh như xă hội phương Đông th́ nhiều nhà hiền triết tổng kết, trong đó có Nho giáo. ở Nho giáo, Khổng Tử tổng kết: để đi đến một lư thuyết về người quân tử, kẻ tiểu nhân. Người quân tử là người v́ lợi ích chung, v́ lợi ích của cộng đồng. Kẻ tiểu nhân là sống v́ lợi ích cá nhân. Khái niệm ấy là khái niệm cổ xưa, làm cơ sở cho nền đạo đức chi phối xă hội, làm nền cho xă hội phát triển. Nhưng nó không làm nền được. Người ta nói thuật làm người phải dựa vào học thuyết này. Người ta lại sáng tạo, lại tổng kết một quan niệm mới. Đó là cách xưng bá. Tiêu biểu của quan điểm này là Hàn Phi Tử, tức con người có mặt lợi ích của nó. V́ con người có lợi ích, nên lợi ích là cơ sở của mọi cái. Cho nên phải dùng một quy chế ràng buộc để kiềm chế con người. Đó là cái dấu vết đầu tiên về Nhà nước pháp quyền.

Cùng với thời kỳ này th́ Platon cũng kết luận như vậy. Ông Platon là bố đẻ của Nhà nước pháp quyền trong lịch sử. Phương Đông là Hàn Phi Tử. Qua điều này ta thấy nguyện vọng của con người không bằng ḷng với cái hiện nay, bao giờ cũng muốn tương lai tốt hơn. Đến thời kỳ công nghiệp phát triển th́ xuất hiện nhà tư tưởng vĩ đại là ông Mác. Cái vĩ đại của Mác là tổng kết lịch sử, thấy những tư tưởng của các nhà hiền triết đều thuộc phạm trù của thượng tầng kiến trúc. Cho nên Mác đưa ra vấn đề lấykinh tế làm cơ sở. Dự báo thiên tài của Mác là đến một lúc nào đó khoa học sẽ trở thành một bộ phận của lực lượng sản xuất. Điều đó trong thế kỷ 21 đă hiển hiện. Mác cũng phát hiện ra cái đau khổ của nhân loại chính là cái tư hữu tư liệu sản xuất, cho nên Mác đẻ ra lư thuyết của ḿnh, đó là sự phát triển kinh tế làm cơ sở. Sự đau khổ của nhân loại chính là sự độc quyền tư liệu sản xuất. Cho nên ông đưa ra lư thuyết: lấy công hữu làm cơ sở, làm nền tảng của xă hội. Trong một công tŕnh của Mác nói là: sự tha hoá của con người chính là bắt đầu sự tha hoá trong việc chiếm hữu tư liệu sản xuất. Tôi nghĩ rằng cái đó cũng đúng, nhưng có một khuyết tật, tức là Mác chưa chú ư đến kết luận của Ađam Xmít về vấn đề tư hữu. Chính sự tư hữu ấy là sự sáng tạo của con người mà nó đảm bảo cho con người thoát khỏi sự chi phối của tự nhiên, v́ nhờ có sự tư hữu mới có tích luỹ được. Tư hữu chính là động lực đầu tiên. Muốn xoá bỏ sự tư hữu ấy th́ th́ phải có động lực ǵ để thúc đẩy sự phát triển. Vấn đề là phải xác định một cách chính xác khoa học mối quan hệ giữa tư hữu và công hữu. Tuyệt đối hoá cả hai cái đều không đúng, nhưng hai cái hỗ trợ cho nhau, cái lư thuyết ấy tôi tiếp cận và tôi đi theo. Lư thuyết về vai tṛ của giai cấp công nhân, tôi giác ngộ tôi cũng thấy được. Hiện nay vai tṛ giai cấp công nhân như thế nào. Tôi sẽ nói ở phần sau, theo quan điểm của tôi. Trong việc tôi trả lời tôi đi theo chủ nghĩa Mác, đó là thực tế, trước kia và bây giờ cũng thế. Chủ nghĩa Mác đối với tôi không phải là một giáo điều. Khoa học với tôn giáo chỉ khác nhau có một điểm thôi. Tôn giáo th́ đứng lại và tuyệt đối hoá. Khoa học th́ luôn luôn phát triển. Tôi đi theo Mác là đi theo một khoa học phát triển. Nhưng tôi không lấy những cái bảo vệ những tư tưởng của ông Mác trở thành một mục tiêu lớn nhất của tôi. Đất của bản thân tôi là đất nước Việt Nam, là con người Việt Nam cụ thể. Mục tiêu của tôi là tham khảo ông Mác, biết ơn ông, ông là nhà hiền triết đầu tiên giác ngộ cho ḿnh thấy được vấn đề. Ông Mác cũng là người cung cấp những kiến thức cơ bản, những phương pháp luận đầu tiên cho ḿnh. Nhưng bây giờ ngay về kiến thức cơ bản thôi cũng phát triển. Thí dụ như duy vật biện chứng là phần ổn định nhất của Mác mà bây giờ vẫn c̣n nguyên giá trị. Nhưng nó không phải là phương pháp duy nhất. Thí dụ nhân loại bây giờ họ thấy phương pháp tiên tiến không phải là lôgíc mà là phương pháp xác xuất và đột biến. Bản thân lôgíc phải tự điều chỉnh theo lôgíc. C̣n sự vật lại luôn luôn ở trong trạng thái động. Cho nên trong sự vật, xác xuất có vị của nó. Như thế không có nghĩa là ông Mác sai. Có nghĩa là chúng ta mở rộng ra, thấy phải bổ sung, c̣n duy vật biện chứng của ông Mác là đúng hoàn toàn, chính xác. Nhưng nếu lư luận của Mác là cao nhất, là mục tiêu chúng ta phải không bao giờ được đi tới kết luận đó, th́ có nghĩa là chúng ta phản ông Mác. Phải từ thực tiễn phát triển để bổ sung những cái mới cho chủ nghĩa Mác, như vậy mới làm cho chủ nghĩa Mác có sức sống. Cũng như nghề vơ. Ông vơ sư nghề vơ có công, nhưng những đệ tử luôn luôn phải phát triển để trở thành một trường phái, một vơ học. Bản thân tôi cũng đi theo một trường học này. Tôi cũng đặt cho tôi 1 nhiệm vụ là không xoá bỏ ông ấy mà góp phần vào làm sáng tỏ những vấn đề thời kỳ ông Mác chưa phát triển.

Nếu coi chủ nghĩa Mác như một thứ kinh thánh, chỉ tụng kinh và theo thôi th́ sai lầm. V́ vậy vai tṛ của giai cấp công nhân như thế nào? Qua kinh nghiệm quan sát cả một cuộc đời tôi thấy giai cấp công nhân là người đi đầu trong đấu tranh chống áp bức, chống bóc lột, bảo vệ quyền lợi của ḿnh và của dân tộc. Cái đó hoàn toàn đúng. Điều mà tôi hoài nghi là giai cấp công nhân có phải là lực lượng chi phối thế giới, lănh đạo thế giới hiện nay và tương lai không? Tôi quan sát trong lịch sử của thế kỷ 20, tôi phát hiện 3 vấn đề và cũng không phải cái ǵ mới: thứ nhất, học thuyết lớn nhất mà Mác đưa ra không phải từ giai cấp công nhân phát hiện ra mà là giới trí thức. Thứ hai vai tṛ chi phối ấy (nếu mà có lúc nào chi phối) là vai tṛ của Đảng cộng sản, mà nhân danh là đại diện của giai cấp công nhân, bộ tham mưu cho giai cấp công nhân. Thứ ba là khái niệm giai cấp công nhân cũng là khái niệm lịch sử. Đă là khái niệm lịch sử th́ có sự thay đổi. Theo tôi quan sát th́ lực lượng sản xuất hiện nay mà giai cấp công nhân là tiêu biểu có sự biến động. ở những nước phát triển lực lượng công nhân đang có xu thế là sản xuất trực tiếp giảm đi. Những nhà máy tiên tiến, tiến bộ lực lượng ấy vào khoảng từ 15-20% chuyển sang điều khiển. Lực lượng chi phối nền sản xuất là lực lượng dịch vụ. Có 6 loại dịch vụ bây giờ đang chi phối:

- Thứ nhất là dịch vụ thị trường, tức là cảm nhận thị trường, t́m thị trường.
- Thứ hai là dịch vụ tài chính, tức là hệ thống ngân hàng, thị trường chứng khoán, hệ thống tín dụng và hệ thống tài chính. Dịch vụ này cực kỳ quan trọng, dịch vụ vốn, tài chính.
- Thứ ba là dịch vụ công nghệ thuộc các nhà khoa học.
- Thứ tư là dịch vụ điều hành, tức là mạng điều hành tự động
- Thứ năm là dịch vụ hạ tầng như điện, giao thông vận tải, v.v…
- Thứ sáu cực kỳ quan trọng đó là dịch vụ nhân lực. Trong nhân lực lại có 2 loại nhân lực. B́nh thường là nhân lực cấp cao, v́ vậy bây giờ công ty kinh doanh nhân lực cấp cao, tức là kinh doanh năng lực các nhà bác học, các tổng công tŕnh sư, các nhà sáng tạo. Theo một tài liệu của nước Đức công bố mà tôi đọc cách đây vài ba hôm, quyết định của nước Đức có nhiều điểm, trong đó có 3 điểm nổi bật. Thứ nhất là chất lượng của lao động chung; thứ hai là chất lượng của bác học, tổng công tŕnh sư, tức là loại cao cấp; thứ ba là chất lượng của chính khách, tức là người điều hành. Đây là những chất lượng chi phối xă hội và sự phát triển của xă hội.

V́ vậy dịch vụ đào tạo và dịch vụ nghiên cứu khoa học trở thàn dịch vụ then chốt, nó quyết định bộ mặt của đất nước, bộ mặt của tương lai, cho nên không phải ngẫu nhiên người ta nói rằng đào tạo khoa học là vấn đề chiến lược, là bộ mặt và tương lai của đất nước.

Như vậy, chức năng của giai cấp công nhân của lịch sử đặt ra có một sự chuyển biến. V́ vậy khái niệm giai cấp công nhân hiện nay vẫn c̣n sức sống, nhưng trong dự báo tương lai th́ chúng ta phải điều chỉnh nó. V́ vậy nói giai cấp công nhân có chức năng dẫn dắt của thế giới cần phải lưu ư và giai cấp công nhân là cơ sở đào tạo ra các chính khách th́ cũng phải lưu ư.

Tôi xin lưu ư đây là một đề tài. Theo tôi th́ cách đặt vấn đề là lao động trí tuệ, lao động là điều thiêng liêng nhất, cơ bản, hữu ích nhất. Lao động trí tuệ là sự phát triển tất yếu. Nếu nói trong lịch sử sự phát triển đi lên của nhân loại th́ nói lao động biến khỉ thành người vừa là đúng, vừa là sai. Là đúng v́ lao động đă tham gia hoàn thiện nhân cách con người và tạo ra năng lực của con người. Là sai v́ 2 điểm: thứ nhất con người từ một loại khỉ gần gũi con người biến thành con người th́ do cái tín hiệu di truyền sai lầm, tạo nên sự phát triển đột biến, mà trong đột biến có 300 cái gien của bộ năo, hoàn thiện bộ năo mà có con người. Trong những cái gien ấy th́ có một loại gien tạo cho con người có tiếng nói. Cho nên con người với bộ năo phát triển đặc biệt ấy chính là cơ sở chứ không phải là lao động. V́ vậy trong loài sinh vật có 2 loại động lực. Động tác, thao tác t? nhiên để sống th́ đó là động tác loài vật và con người bẩm sinh đă có. C̣n động tác thao tác trí tuệ là tiền đề tạo nên nền khoa học và nền văn hoá, nó là chữ viết của con người, của bộ năo, chứ không phải lao động chân tay. Về ư nghĩa này ta thấy hoạt động của bộ năo và tiếng nói quyết định và trong sáng tạo quyết định của con người, đó là sáng tạo chữ viết, kèm theo chữ viết là sáng tạo ra chữ in và kèm theo sự phát triển hiện nay là mạng internet, mạng thông tin. Cái đó là cái sáng tạo cực kỳ quan trọng, chủ yếu. Nó tác động vào phát triển nền văn hoá. Một trong những thành tựu lớn nhất của con người tạo nên đó là môi trường sống của con người khác với hệ thống động vật. Đó chính là nền văn hoá hiểu theo nghĩa rộng. V́ vậy nó đă tạo ra một cơ sở công nghệ hiện nay.

Bản chất hoạt động của con người tạo nên một sự kỳ diệu, đó là hoạt động trí năo, trí tuệ. Giá trị lớn nhất hiện nay của con người là giá trị văn hoá. Trong tất cả các giá trị của nền văn hoá ấy có nền văn hoá mới có mấy đặc trưng quyết định, và ta hết sức chú ư đến mấy yếu tố: yếu tố đại nhân văn, yếu tố sự cân đối thừa nhận tính đa dạng, thừa nhận sự tư duy không giống nhau để phát triển. Yếu tố trái đất là một làng, mỗi dân tộc là một xóm. Yếu tố đó tạo nên tiềm năng cho mỗi dân tộc đi lên. Nếu nói rằng giai cấp công nhân là người chi phối thế giới, tôi nghĩ rằng khái niệm này cần có sự điều chỉnh cho thích hợp. Tôi nói như thế không phải tôi phản bội ông Mác, mà v́ những yếu tố nhận xét ở thời điểm ấy chưa chín muồi. Tôi xin lưu ư thế kỷ 19 giới khoa học cho rằng thiên nhiên là bất tận, cho nên khai thác là bất tận. Nhưng măi sang đến thế kỷ 20, nửa sau thế kỷ 20 người ta mới thấy những cái không bất tận. Môi trường học phát hiện ra rằng trái đất có khả năng tự động điều chỉnh. Nhiều biểu hiện tự động điều chỉnh như ở miền biển tự nhiên tạo ra một loại tảo mới rất nhanh. Khi nền công nghiệp châu Âu phát triển hay khi rừng Amazôn cháy, nó tạo ra loại tảo này. Cũng như các bờ biển Đại Tây Dương của nước Mỹ tạo ra loại tảo này. Qua đó ta thấy nó có sự điều chỉnh để tự cân đối, nhưng nếu hoạt động của con người vi phạm quá tŕnh đó th́ nó sẽ tự huỷ diệt. Bởi v́ khả năng giới hạn là phải tạo ra sự cân bằng. Mà muốn tạo ra sự cân bằng này, th́ sự quan trọng bậc nhất hiện nay là phải điều chỉnh hoạt đ?ng của con người có ư thức và khoa học đóng vai tṛ điều chỉnh này. Phải giải phóng con người, phải nhân cách hoá con người, phải trí thức hoá con người, phải khoa học hoá những hoạt động của nó th́ nó tạo nên được. Cho nên trí tuệ có vai tṛ quyết định, trong đó có vai tṛ của các học giả, vai tṛ các trường đại học, các trung tâm khoa học. Chưa lúc nào vai tṛ của con người, vai tṛ trí tuệ quan trọng như lúc này. Nếu như đề cao vai tṛ của lao động chân tay thôi, tổ chức như thế thôi th́ sẽ là sai lầm. ở đây có vấn đề vai tṛ của giai cấp công nhân. Đây cũng là vấn đề phạm huư. Nhưng tôi nghĩ rằng có thể sai, có thể đúng. Nhưng vấn đề đề ra để nghiên cứu là một vấn đề, chứ không nên đi vào chấp nhận tất cả những cái ǵ lịch sử đă để lại. Lịch sử phát hiện ra vai tṛ của giai cấp công nhân cuối thế kỳ 19 là đúng. Nếu không phát hiện phong trào công nhân ấy th́ không biết nhân loại sẽ như thế nào. Nhưng khi phát hiện đến độ nào đó th́ phải điều chỉnh. Bây giờ đă đến lúc cần điều chỉnh lại những khái niệm cơ bản như vậy.

Tôi nói ư kiến cuối cùng: vai tṛ độc quyền của Đảng cộng sản.

Tôi tán thành vai tṛ lănh đạo hiện nay. Nhưng nếu như độc quyền sẽ đi chuyên chế th́ tôi không tán thành, v́ sự độc quyền đi tới chuyên chế th́ bao giờ cũng dẫn tới sự băng hoại, như tôi đă phát biểu sự tha hoá, cho nên tất cả mọi sự độc quyền đều đi đến sự tha hoá bất kể dưới dạng nào. Nhưng trong một lúc nào đó, chứ không phải tất cả mọi sự độc quyền đều sai lầm. Tôi nói các chế độ độc tài cũng có sự cống hiến của nó. Bởi không có sự độc tài th́ có thể t́nh h́nh lịch sử nhân loại sẽ phát triển theo hướng khác. Tần Thuỷ Hoàng là một ví dụ. Tần Thuỷ Hoàng, có công lao trong việc thống nhất nhưng tuyệt đối hoá sự chuyên chế th́ ngă ngay lập tức. Cho nên có đồng chí lănh đạo nói với tôi trước khi chết: Bảo ơi, mày thấy triều đại cộng sản c̣n tồn tại đến bao giờ? Tôi trả lời: khả năng tồn tại như thế nào tuỳ thuộc chúng ta, nhưng lịch sử không bao giờ dễ dăi với chúng ta hết, cho nên có tồn tại hay không là tuỳ chúng ta. C̣n những vai tṛ đối trọi sớm muộn sẽ xuất hiện, điều đó không tránh được, kể cả khi xuất hiện vai tṛ đó trong ấy. Chúng ta có giữ được vai tṛ lănh đạo không, vấn giữ được. Nhưng phải thừa nhận sẽ có lực lượng đối trọng. Đấy là tôi trả lời đồng chí lănh đạo ở cấp rất cao trước khi anh ấy mất vài ba tháng.

Nhưng yếu tố mới xuất hiện th́ có loại tiến bộ, có loại tiêu cực. Những yếu tố này – theo tôi – nếu không nhận thức được, không khử được những cái tiêu cực th́ vài chục năm sau sẽ có những biến động chúng ta không lường được. Khi lớp trẻ trưởng thành, chúng ta bàn giao quyền lực cho nó, sớm th́ 15, 20 năm. Người ta bảo cậu dự báo như vậy là hơi lạc quan. Tôi bảo không lạc quan đâu, trước 15, 20 năm chưa có khả năng xuất hiện lực lượng đối trọng. Nhưng sau 15, 20 năm th́ chúng ta phải cẩn trọng chuyện này.

Nhân cơ hội này tôi muốn gợi một ư về quan niệm và về phương pháp. Mục đích gọi là tăng cường sức chiến đấu cho Đảng ta, tăng cường sức thuyết phục của lư tưởng của chúng ta. Đừng đi theo hướng mà lịch sử đă vạch sẵn rồi, chúng ta phải từ thực tiễn để vượt lên lịch sử. Tôi không bác bỏ lịch sử, bác bỏ lịch sử là ngu xuẩn v́ bác bỏ cả ḿnh, nhưng vấn đề là phải vượt lên lịch sử. Đảng cộng sản là một tác phẩm của lịch sử, nó vận động cùng với lịch sử, nó thích ứng với thời đại. Tôi xin lưu ư một quan điểm về mô h́nh xă hội, là mô h́nh cực kỳ khó. Có 2 ư: Thứ nhất, không thể lập mô h́nh tuyệt đối, để dựng lên một mục tiêu, dựng lên qúa tŕnh tiến đến mục tiêu đó một cách đầy đủ. Cách tiếp cận đó là sai. Thứ hai, bản thân lớp người ấy đă có một cái tính giả tạo của nó. Về khoa học khi ta lập mô h́nh là người ta đơn giản thực tiễn đi, đưa nó vào trong một trạng thái tĩnh để dễ nghiên cứu thôi, chứ không một mô h́nh nào là khuôn mẫu hết. Về thực tiễn nó động, có nhiều quan hệ, nhưng khoa học không thể nghiên cứu được nếu như cứ để cái đó, nhiều cái chi phối, th́ tạm thời cắt các mối quan hệ đi để nghiên cứu nó trong trạng thái tĩnh. Ta hay nói học tập theo mô h́nh, tôi nghĩ rằng khái niệm ấy không đúng, phải sáng tạo, phải độc lập, bất cứ như thế nào.

Tôi xin cám ơn, các đồng chí, cám ơn anh Kỳ. Với những suy nghĩ rất hạn chế của tôi để gợi ư, để đưa ra một hệ thống chung để các đồng chí tham khảo.

Đồng chí Đặng Quốc Bảo phát biểu thêm:

Tôi tán thành về sự h́nh thành giai cấp tư sản Việt Nam hiện đại, sớm muộn sẽ h́nh thành, khi nào có lông có cánh. Tôi nói một chuyện vui.

Đồng chí Lê Khả Phiêu có yêu cầu trao đổi với tôi trong một buổi. Vấn đề trao đổi trong Bộ Chính trị mà chưa có kết luận là giai cấp tư sản hiện nay ở Việt Nam đă h́nh thành chưa, đối sách của chúng ta như thế nào ?

Tôi có phát biểu thế này: những yếu tố đầu tiên của giai cấp tư sản đă h́nh thành. Nó mang 4 đặc trưng, đặc điểm:

Đặc điểm thứ nhất là con đẻ của chúng ta theo nghĩa hẹp và nghĩa rộng. Nghĩa hẹp là con cái của các vị, nó đă có những yếu tố này. Theo nghĩa rộng tức là chính sách kinh tế nhiều thành phần của chúng ta mở ra và cái quá tŕnh hội nhập, đă tạo điều kiện cho các doanh nghiệp phát triển, trong đó có doanh nghiệp tư nhân. Trước hết các thế l?c bên ngoài đă thâm nhập vào ta. Hiện nay các xí nghiệp này chếm 37% tổng sản phẩm công nghiệp (đầu tư nước ngoài). Triển vọng đó, nếu chúng ta tranh thủ được việc đầu tư củahọ, th́ trong mỗi kế hoạch 5 năm ta huy động vài chục tỷ đôla. Ta hy vọng đến 50, 60 tỷ đô vào như vậy th́ một thế lực tư bản tài chính thâm nhập vào sẽ thành lực lượng đáng kể.

Đặc điểm thứ hai: tư nhân sau 2 năm phát triển rất mạnh. Đă tạo nên một thu nhập mỗi ngày một cao hơn. Dự báo đến năm 2020 th́ sản phẩm do nước ngoài và do tư nhân tạo ra sẽ là chủ yếu, chiếm khoảng 70% đến 80% tổng sản phẩm công nghiệp của chúng ta. Các nhà nghiên cứu họ nói như vậy đấy. Nếu như cái này nó ra đời, làm được như vậy th́ tất nhiên một giai cấp tư sản sẽ ra đời. Nó mang đặc tính thứ nhất là chúng ta đẻ ra nó cả nghĩa đen và nghĩa bóng. Thứ hai là nó có mối quan hệ quốc tế rất sớm, rất chặt chẽ, đặc biệt là mối quan hệ với công ty xuyên quốc gia. Bởi v́ các công ty xâm nhập vào sẽ giống như Trung Quốc hiện nay, nó sẽ vươn ra thị trường nước ngoài, thị trường Châu Mỹ la tinh, thị trường Mỹ, thị trường Châu Âu. Triển vọng vươn ra này là rất lớn, bởi v́ nó rất linh hoạt. Nó sẽ có vị trí trong nền kinh tế quốc dân, có vị trí trong sự phát triển nhất định.

Đặc điểm thứ ba: so với giai cấp tư sản trước nó rất khoẻ, rất năng động, rất trí tuệ. Bởi v́ nó hoạt động theo quy luật. Nó phải cạnh tranh đào thải. Những thằng đứng được là những thằng có khả năng, sự tiến bộ của nó mang tính quốc tế, nó phải chấp nhận sự cạnh tranh quốc tế và trên thị trường quốc tế chứ không chỉ ở thị trường trong nước. ở đây nó sàng lọc, nó tạo nên một tầng lớp kinh doanh khác với trước kia.

Đặc điểm thứ tư: triển vọng trở thành những tập đoàn liên kết với nhau, những tập đoàn ấy không chỉ hoạt động trong nước mà nó xuyên quốc gia.

Đây là 4 đặc trưng, đặc điểm như vậy. Đây là những mầm mống thôi. Nhưng chúng ta phải nghiên cứu mầm mống và những triển vọng của nó. Triển vọng trong 10 năm tới chưa bao nhiêu, nhưng triển vọng 20 tới khi mà chúng ta hoàn thiện quá tŕnh công nghiệp hoá giai đoạn đầu, tiến lên một mức độ ở năm 20 th́ khi đó một lực lượng có lông, có cánh sẽ ra đời.

Lực lượng thứ hai cùng ra đời, đó là lực lượng tầng lớp trung lưu. Tầng lớp trung lưu có 2 tầng lớp. Một là những người làm ăn có hiệu quả. ở đây có vai tṛ của xí nghiệp nhỏ. Thứ hai là lớp thanh niên và lớp trí thức, lớp công chức trở thành tầng lớp trung lưu. Tầng lớp trung lưu này là bộ mặt của xă hội. Nó làm 2 việc: một là cơ sở đóng góp sự phát triển của xă hội; hai là nó kích thích nhu cầu của xă hội. Bộ phận giầu có của xă hội th́ ít thôi, bộ phận nghèo khổ bị thu hẹp lại. Xă hội tiến lên sau này sẽ là xă hội trung lưu. Trong ṿng 20 năm tới th́ xă hội trung lưu sẽ h́nh thành với một tốc độ khi mà ổn định, tức là sau kế hoạch 5 năm này và sau 5 năm thứ hai. Tôi dự báo rằng sau năm 2010 tốc độ phát triển sẽ là tốc độ cao, nếu như chúng ta tạo điều kiện cho sự phát triển. Bởi v́ nó có 2 cái: phát triển là lẽ sống, phải cạnh tranh để phát triển. Như vậy là một lực lượng xung kích trong mặt trận sản xuất xuất hiện, không phải là người công nhân, nông dân, bộ đội. ở đó nó có tư duy, nó buộc ta 2 cái: buộc chính sách của chúng ta phải mềm, phải thích ứng, phải phát triển theo nhu cầu, phải thời đại hoá nó, tức là chúng ta sẽ có điều kiện phát triển mới. Nhưng trong quá tŕnh chúng ta dân chủ hoá như vậy th́ một lực lượng đối trọng với chúng ta tất yếu sẽ ra đời; lúc đầu là những nhóm, những tổ chức, những ư kiến, dần dần với điều kiện nào đó nó trở thành Đảng. Tôi nói rằng nó phải có những điều kiện cụ thể th́ mới xuất hiện được. Nó tuỳ thuộc vào sự phát triển và chính sách của chúng ta. Nếu chúng ta phát triển như vậy, chúng ta cản đường cũng không được, chúng ta tiêu diệt nó không phải dễ đâu. Cho nên cách chúng ta xử lư như thế nào là rất khó. Đây là một con ngựa hay, nhưng mà cưỡi không phải dễ. Đây là bài toán không dễ t́m được lời giải. Thế c̣n những lực lượng ấy có thể tranh chấp quyền lănh đạo với chúng ta được hay không, cướp được quyền lănh đạo của chúng ta hay không th́ lại là vấn đề khác. Không phải những lực lượng ấy xuất hiện là chúng có thể tranh chấp ngay. Ngay cả khi đă xuất hiện các lực lượng ấy, chúng ta vẫn giữ được quyền lănh đạo. Nhưng làm chuyện này rất phức tạp, không đơn giản như chuyện chúng ta áp đặt như ngày hôm nay.

Tôi nhận thức đây là vấn đề hết sức phức tạp, hết sức tế nhị, chúng ta phải theo dơi. Những yếu tố đấu tiên đă xuất hiện và không cản được, không thể trở lại như kiểu cũ được. Chúng ta phải chấp nhận chuyện này và phải giữ lấy quyền lănh đạo.

Xin cám ơn !♣