DC&PT - Thời Sự 2018

 Đặc khu kinh tế ở Việt Nam: Những thử nghiệm và thất bại

 

LTS. Giới quan sát nhận định nếu không có những biến động rất lớn, Luật Đơn vị hành chính kinh tế đặc biệt (đặc khu kinh tế - ĐKKT) thiết kế riêng cho Vân Đồn (Quảng Ninh), Vân Phong (Khánh Ḥa) và Phú Quốc (Kiên Giang) sẽ được Quốc hội thông qua trong phiên họp này. Thậm chí khi chưa có luật, Quảng Ninh - địa phương được đánh giá là sốt sắng nhất với ĐKKT - đă huy động hơn 55 ngàn tỉ đồng trong và ngoài ngân sách đầu tư vào cơ sở hạ tầng Vân Đồn.

       

Nhiều ưu đăi vượt trội, nhu cầu nguồn lực đầu tư rất lớn (lên đến 1,57 triệu tỉ đồng đến 2030 theo quan điểm của Bộ Tài chính), lo ngại về an ninh quốc pḥng... nhưng mô h́nh này sẽ được triển khai đồng loạt. Khi ấy, sự trục trặc của ĐKKT không gói gọn trong địa giới hành chính của địa phương, mà gây tổn hại nghiêm trọng và lâu dài đến tương lai phát triển quốc gia. 

Không phải đến bây giờ ĐKKT mới thành chuyện chính sự. Cách nay gần ba thập niên, mô h́nh này đă được đưa vào nghị quyết Đại hội Đảng. Hơn mười năm sau, ư tưởng này xuất hiện với một h́nh dạng khác: Khu kinh tế mở Chu Lai (Quảng Nam). Tuy nhiên, “pḥng thí nghiệm thể chế” này cơ bản không thành công.

Nhắc lại câu chuyện Chu Lai, Người Đô Thị tiếp cận hai người trong cuộc. Nhân chứng thứ nhất là GS. Vơ Đại Lược - tác giả của đề xuất - cũng là người có công sưu tầm các tài liệu về ĐKKT và cho in thành sách. Thứ hai là ông Vũ Ngọc Hoàng, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam.

GS. Vơ Đại Lược:

Không hiểu sao lại chọn Chu Lai

Tại sao nhiều nước đă phát triển đặc khu kinh tế mấy chục năm nay, mà bây giờ Việt Nam mới chuẩn bị h́nh thành luật về ĐKKT?

Thực ra, ư tưởng về xây dựng ĐKKT, tôi đă đề xuất ngay trong đề án chống lạm phát giai đoạn 1989 - 1991. Và, đề xuất đó của tôi đă đưa vào nghị quyết Đại hội Đảng VII, và hơn nữa, c̣n được thí điểm. Trong mười mấy địa điểm được đưa ra, không hiểu tại sao người ta lại chọn Chu Lai. 

GS. Vơ Đại Lược, tác giả đề xuất mô h́nh đặc khu được đưa vào nghị quyết Đại hội VII. Ảnh Bizlive

Nhưng đấy là khu kinh tế mở...?

Không, Việt Nam trước đây không gọi là ĐKKT mà gọi là khu kinh tế mở. Mặc dù, trong đề án vẫn ghi là ĐKKT, chắc họ ngại ngần ǵ đấy. Các vị ở Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Văn pḥng Chính phủ, và bản thân Quảng Nam lúc đó cũng đă đi thăm các ĐKKT trên khu vực, nhưng khi về lại xây dựng ra khu công nghiệp. 

 

Thật thú vị, xin ông giải thích tiếp...

ĐKKT chủ yếu dùng để thu hút các nguồn lực nước ngoài, chứ không phải các nguồn lực trong nước. Nhưng sau 5 năm tổng kết, rồi 10 năm tổng kết, Chu Lai rốt cuộc chỉ có toàn doanh nghiệp Việt Nam, và một vài doanh nghiệp nước ngoài nhỏ lẻ. Trong đó, từ khi khu kinh tế mở ra đời năm 2003, doanh nghiệp lớn nhất là Ô tô Trường Hải, bây giờ sau 15 năm vẫn là Trường Hải Ô tô.

Và tổng kết của Quảng Nam về Khu kinh tế mở Chu Lai đă kết luận rằng nó vẫn chỉ dừng lại ở khu công nghiệp, bởi nó không có thể chế kinh tế - hành chính ǵ vượt trội, vốn là đặc trưng của ĐKKT, như Thẩm Quyến, Phố Đông (Thượng Hải), hay Sán Đầu (Trung Quốc). Nhà nước chỉ chấp nhận các ưu đăi cho Chu Lai mà thôi.

Lỗi này là do bên trên không cho, hay bên dưới không xin? 

Bên dưới cũng chưa hiểu và đề nghị bên trên cho, và bên trên cũng không hiểu lắm, nên cũng không gợi ư cho bên dưới. 

Sau Chu Lai, Việt Nam không có thí điểm nào khác về ĐKKT?

Có chứ, nhưng v́ thất bại nên ít ai để ư. Đó là Dubai, sau đó ít lâu, xin thành lập một khu đô thị mới ở Bắc Phú Yên với tổng vốn đầu tư khoảng 200 tỷ USD. Đoàn đàm phán của Việt Nam suốt một năm làm việc với Dubai không xong, v́ họ được chỉ đạo chỉ đàm phán trong khuôn khổ luật pháp Việt Nam. Phía Dubai không chấp thuận.

Bà cố vấn đoàn đàm phán của Dubai là người Úc gốc Việt, rất bức xúc v́ kết quả đàm phán một năm trời vẫn là số không. Qua một số quen biết với lănh đạo cấp cao, bà đă xin tŕnh đề án của phía Dubai cho Bộ Chính trị. Tập tài liệu dày 300 trang, do phía Dubai cung cấp, đưa ra quy chế của khu đô thị ấy, tôi được giao đọc và biết đấy là quy chế ĐKKT. Tôi làm một bản báo cáo tóm tắt, chỉ rơ rằng nếu chấp nhận Việt Nam được ǵ, và nếu không chấp nhận Việt Nam lỡ ǵ.

Sau khi thảo luận, Bộ Chính trị đă nhất trí giao cho Chính phủ kư một biên bản ghi nhớ. Nhưng rủi thay, đến cuối 2008 nổ ra khủng hoảng tài chính toàn cầu, và tập đoàn đó ở Dubai vỡ nợ, nên dự án bị dừng.

Chưa hết. Đến năm 2014, một tập đoàn tài chính của Mỹ đến Việt Nam, vào Vân Phong để xin xây dựng một trung tâm tài chính hiện đại thứ 13 trên thế giới. Và họ tuyên bố khi xây xong, trung tâm ở Bắc Vân Phong sẽ là trung tâm hiện đại nhất thế giới. 

Tổng vốn đầu tư của tập đoàn tài chính này khoảng 300 tỷ USD. Trong đề án có nhiều hạng mục, ví dụ như xây một sân bay quốc tế 5 sao hiện đại nhất Đông Á. Tập đoàn này đă bỏ ra 20 triệu USD để thuê các luật sư hàng đầu thế giới soạn ra một thể chế riêng. 

Tôi được Khánh Ḥa mời vào làm tư vấn, và tôi là người viết đề án tŕnh lên Chính phủ, rồi Bộ Chính trị. Tôi viết đề án trong sáu tháng, gặp hết UBND tỉnh, các sở của Khánh Ḥa, rồi xin ư kiến các bộ ngành, và được nhất trí hoàn toàn. Khi lănh đạo Chính phủ tŕnh ra Bộ Chính trị, không hề có ư kiến phản đối.

Thưa ông, đề án này thực hiện đến đâu mà không thấy báo chí đưa tin?

Không thực hiện được, do một số lư do mà tôi không tiện nói ra đây. Nhưng hoàn toàn không phải từ phía nhà đầu

Dự luật về ĐKKT không phù hợp với thông lệ quốc tế và điều kiện Việt Nam. Nó được xây dựng theo hướng nào?

Có hai phần. Phần thứ nhất là về ĐKKT nói chung, phần thứ hai là quy định riêng cho từng ĐKKT, gồm Vân Đồn, Bắc Vân Phong và Phú Quốc.

Trong ba địa điểm này, theo ông, nơi nào khả thi để có thể xây dựng ĐKKT?

Chỉ có Bắc Vân Phong là xem như đă được nhà đầu tư chiến lược lựa chọn (và trượt không v́ thiếu khả thi). C̣n Vân Đồn và Phú Quốc chưa có nhà đầu tư chiến lược nước ngoài nào chọn cả. 

Vậy tại sao Vân Đồn và Phú Quốc được chọn?

Lănh đạo Tỉnh ủy Quảng Ninh khóa trước đă rất hăng say về chuyện xây dựng ĐKKT ở Vân Đồn. Ông ta đă không ít lần cử người đến gặp tôi để trao đổi ư kiến về ĐKKT ở Vân Đồn. Ông cũng cho tổ chức không ít hội thảo về đề tài này, và lần nào cũng mời tôi tham dự. Đề án ĐKKT của Vân Đồn do chính ông viết, và trực tiếp tŕnh bày với Bộ Chính trị, và được chấp thuận.

Trước Đại hội Đảng XII, vấn đề h́nh thành luật ĐKKT và ba khu để làm ĐKKT đă xong. Ngoài Vân Đồn như tôi đă kể, Bắc Vân Phong đă thuyết phục được nhà đầu tư nước ngoài, c̣n Phú Quốc th́ chắc anh đă hiểu, thuộc tỉnh Kiên Giang, và, như tôi đă nói, mọi chuyện được quyết trước Đại hội Đảng XII. 

Theo ư kiến của riêng ông, người đă đề xuất xây dựng các ĐKKT cách đây gần 30 năm, việc ra luật chỉ quy định ba ĐKKT có ổn không?

Tôi cho rằng không nên. Luật về ĐKKT chỉ nên đưa những định hướng chung, những nguyên tắc chung cho tất cả các đặc khu. C̣n với mỗi đặc khu, nếu có nhà đầu tư đến, sẽ ra đời và hoạt động được, th́ nên có một nghị định riêng.

C̣n nếu làm như trên, có nghĩa là áp đặt từ trên xuống, và trói nhà đầu . Bây giờ nhà đầu tư vào, nhưng không thích hợp với luật đấy, coi như nhà đầu tư đó bị loại. Nhà đầu tư phải đến, nghiên cứu địa điểm, rồi mới tŕnh ra một thể chế hành chính và kinh tế phù hợp để hoạt động. Tôi nghĩ nhà đầu tư sẽ lắc đầu ngay khi nh́n thấy luật này, họ không muốn chơi theo luật cứng nhắc của Việt Nam. Có thể luật ấy chỉ thích hợp với những nhà đầu tư vớ vẩn, không thích hợp với các nhà đầu tư danh tiếng.

Ư kiến thứ hai của tôi là không nên đóng khung vào ba nơi, cấm các nơi khác không làm. Bởi v́ xét về sự lựa chọn địa điểm, xem như Việt Nam đă chọn nhà đầu . Người làm tài chính thích ở Bắc Vân Phong, người làm du lịch có thể thích ở Vân Đồn và Phú Quốc. Nhưng họ có thể chọn Bắc Phú Yên như Dubai đă chọn, hay các tỉnh miền Trung từ Quảng Nam trở vào v́ bờ biển quá tuyệt vời. C̣n những nhà đầu tư khác họ có thể chọn TP. HCM, hay Hà Nội. Tại sao lại không cho họ vào? 

Tôi cho rằng cách làm hiện nay là bất cập, không phù hợp với thông lệ quốc tế, và cũng không phù hợp với điều kiện Việt Nam. 

Huỳnh Phan thực hiện

 

Trích: Người Đô Thị 04.06.18

 

Mục Thời sự Tạp chí Dân chủ & Phát triển điện tử:  

            www.dcpt.org                       

hay       www.dcvapt.net             

                                          

                                          

Email: dcvapt@gmail.com  

Hiệp Hội Dân Chủ và Phát Triển Việt Nam     Trở về Mục Lục