DC&PT - Thời Sự 2019 

 

Đă tới lúc Việt Nam rất cần

Trí thức v́ nước, không v́ hư danh

  

Bản quyền hình ảnh HOANG DINH NAM

Image caption Xă hội Việt Nam đang có vấn đề thừa học hàm học vị nhưng thiếu trí thức

Nhà văn Nam Cao bằng truyện ngắn „Đôi mắt" nổi tiếng đă phê phán tầng lớp trí thức „trùm chăn" thờ ơ với thời cuộc, không đi theo kháng chiến.

Giáo sư toán học Hoàng Tuỵ, khi trở thành một Trí thức nhận xét: "Chạy theo danh hăo, chạy theo quyền lực, chạy theo chức tước, là căn bệnh thời đại của trí thức Việt Nam."

Có lẽ không chỉ đối với Nam Cao, Giáo sư Hoàng Tuỵ, mà c̣n với đa số người Việt nam, trí thức chỉ giản dị là những người có một tŕnh độ học vấn nhất định và v́ thế có trí thức tích cực, th́ cũng có trí thức "trùm chăn", có trí thức chạy theo danh hăo, theo quyền lực.

Đây là một sự ngộ nhận đă góp phần quan trọng gây không ít trở ngại cho sự h́nh thành tầng lớp Trí thức tại Việt Nam. Trí thức không chỉ là một danh từ, mà c̣n là - và trên hết là - một danh hiệu đáng tự hào.

 

Chỉ những ai, bên cạnh các điều khác, không hề biết đến "trùm chăn", không chạy theo danh hăo, theo quyền lực,... mới có thể trở thành Trí thức. Không phải cứ tốt nghiệp đại học, được công nhận là nhà văn, nghệ sĩ th́ đă là trí thức. Người ta chỉ có thể trở thành một Trí thức bằng những hoạt động dấn thân.

Đ̣i công lư cho người bị oan

Năm 1895 Toà án nước Pháp tuyên án sĩ quan pháp binh Alfred Dreyfus tội phản quốc và phạt ông tù chung thân, dù không có chứng cứ, không chỉ ra được động cơ làm gián điệp của ông. Mặc dù vậy, đa số công chúng Pháp vẫn coi Dreyfus có tội. Sau đó người ta t́m ra tên gián điệp thực sự là Thiếu tá Esterhazy, nhưng lại được Toà án tuyên vô tội.

Khi đó, Emile Zola - nhà văn, nhà báo và hoạ sĩ - đă viết thư ngỏ với tiêu đề "Tôi buộc tội" (J'accuse), lên án mạnh mẽ quân đội và chính phủ về mặt đạo đức, phê phán sắc bén những sai phạm về thủ tục tố tụng và đ̣i hỏi công lư cho Dreyfus.

Bản quyền hình ảnh Stefano Bianchetti

Image caption Vụ Dreyfus với sĩ quan gốc Do Thái Alfred Dreyfus (1859-1935) ra trước ṭa ở Rennes, đă làm bùng lên phong trào phản đối của trí thức Pháp bảo vệ ông.

Thư ngỏ của Emile Zola có tiếng vang lớn và thu hút hơn 2000 nhà khoa học, nhà văn, nghệ sĩ, người làm nghề tự do, kư tên vào danh sách những người yêu cầu trả tự do cho Dreyfus. Clemenceau cho công bố danh sách này trên tờ "Le Journal" ngày 23/01/1898 và lần đầu tiên ông đặt tên cho danh sách ấy là " Sự Phản đối của các Trí thức".

Sự phản đối của các Trí thức đă thúc đẩy một cuộc thảo luận toàn dân về những giá trị trừu tượng như Sự thật và Công lư, mà sau cùng đă dẫn đến ân xá và trả tự do cho Dreyfus.

Từ đó đến nay, ở rất nhiều quốc gia, khi đề cập đến vai tṛ của cá nhân trong sự tồn vong của dân tộc, đối với sự phát triển quốc gia, Trí thức đă trở thành một danh hiệu để chỉ những người có khả năng và sự dấn thân như những người trong danh sách "Sự phản đối của các Trí thức".

Họ là những người có khả năng phân biệt đúng sai, tốt xấu, biết dấn thân cho điều ḿnh tin là đúng v́ lợi ích cộng đồng và sự phát triển đất nước. Trí thức chính là nguồn h́nh thành tầng lớp ưu tú của xă hội, gồm những người được xă hội kính trọng, có ảnh hưởng rộng lớn và quan trọng mang tính định hướng cho sự h́nh thành các giá trị cốt lơi của xă hội, đến sự phát triển đất nước.

Nhưng cũng có nơi Trí thức được xem như tiếng chửi rủa, miệt thị. Trong chế độ quốc xă của Adolf Hitler, Trí thức được dùng để chỉ những ai chống lại Chủ nghĩa và Đảng Quốc gia Xă hội Chủ nghĩa, phải bị cô lập và loại bỏ ra khỏi xă hội.

Thông thường, để có khả năng phân biệt đúng sai, tốt xấu, người ta phải được đào tạo để có một tŕnh độ học vấn nhất định. Nhưng không hiếm người có được khả năng đó qua kinh nghiệm sống, qua tự học, Ngược lại, nhiều người được đào tạo có bằng cấp, mà không có khả năng phân biệt ấy.

Nền giáo dục Việt Nam hiện đại, do nhiều nguyên nhân khác nhau, mà đặc biệt là do mục tiêu và triết lư giáo dục không đúng, khó có thể trang bị cho học sinh, sinh viên khả năng suy nghĩ độc lập, biết tự chủ phân biệt đúng sai, tốt xấu, mà không phụ thuộc vào ư thức hệ tư tưởng, vào các giá trị đạo đức, cũng như quan điểm chính trị chính thống.

Trí thức ra đời cùng thay đổi công nghệ và thời cuộc

V́ vậy, hầu như không có tiền đề cho sự h́nh thành Trí thức. Tuy nhiên, cùng với sự bùng nổ thông tin qua mạng Internet, cơ hội tự học, tự hoàn thiện bản thân ngày càng nhiều, cũng góp phần h́nh thành những cá nhân có khả năng phân biệt của một Trí thức.

Trí thức phân tích, đặt câu hỏi, b́nh luận và phê phán các sự kiện, hoạt động của xă hội trong các buổi bàn luận, tranh luận công khai để người dân biết và có thể đánh giá. Không có các buổi này, cũng không thể h́nh thành Trí thức.

Một đặc trưng quan trọng của Trí thức, là họ tranh luận, nói về các sự kiện, các hoạt động về cơ bản là không đụng chạm đến quyền lợi cá nhân ḿnh. Quan điểm, cách nh́n và thái độ của Trí thức độc lập với chính quyền. Chúng có thể phù hợp, hoặc ngược lại với chính quyền.

Bản quyền hình ảnh HOANG DINH NAM

Image caption Giới trẻ VN ngày nay đă có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với kiến thức của nhân loại

Nếu phù hợp, đó sẽ là một động lực quan trọng cho sự phát triển đất nước một cách sáng tạo. Nếu không, và khi bị chính quyền theo dơi, trấp áp, Trí thức sẽ trở thành những nhà đối lập.

Nói một cách khác, Trí thức vừa là người tạo ra các giá trị tư tưởng, vừa là người phê phán chúng; vừa là người ủng hộ chính quyền, vừa là người đối lập.

Nhưng, tự bản chất của ḿnh, Trí thức thực thụ không bao giờ là mối nguy hiểm cho xă hội, không bao giờ là người phản bội tổ quốc.

Những Trí thức có thể h́nh thành một mối quan hệ đặc biệt và không chính thức với nhau để h́nh thành một nhóm, một cộng đồng Trí thức.

Nhưng đó là phải là một cộng đồng h́nh thành trên cơ sở tuyệt đối tự do, tự nguyện và không ràng buộc.

Các tổ chức, Hiệp hội đặt dưới sự lănh đạo của một đảng cầm quyền, của chính quyền, hoặc có lănh đạo là các cán bộ đảng, chính quyền về hưu, không thể là cộng đồng có thể h́nh thành Trí thức, hay bảo đảm được sự hoạt động của Trí thức.

Sự dấn thân của Trí thức thể hiện trước hết ở ḷng dũng cảm và bằng mọi cách nói lên những vấn đề xă hội quan tâm hoặc cần phải quan tâm, dù có thể nghịch tai nhà cầm quyền.

Khi truyền thông chính thức không có chỗ cho những buổi tranh luận công khai, khi phải tŕnh bày ư kiến của ḿnh trong khuôn khổ một tổ chức chính thống, theo một gợi ư bắt buộc về nội dung, người Trí thức chắc chắn sẽ t́m đến những khả năng khác.

Ngày nay, sự kết nối dễ dàng - và không thể ngăn chặn - với các trang mạng xă hội, các tổ chức truyền thông quốc tế, đă tạo ra những diễn đàn thuận lợi cho hoạt động của Trí thức ở bất kỳ quốc gia nào.

Chúng ta gọi các sinh viên mới tốt nghiệp, nhà văn, nghệ sĩ trẻ,...là trí thức, trong khi họ chưa thể là Trí thức; gọi các nhà khoa học trưởng thành, văn nghệ sĩ "cây đa, cây đề" là trí thức, trong khi thiếu hẳn các điều kiện xă hội, các buổi tranh luận tự do, công khai, để họ có thể trở thành Trí thức.

Nhưng lại trông đợi, hy vọng và đ̣i hỏi họ phải có đầy đủ những giá trị và tác động tích cực của một Trí thức đúng nghĩa. Đó là một nghịch lư không thể chấp nhận, không thể tiếp tục dung dưỡng.

Muốn xây dựng được một xă hội văn minh dân sự, một đất nước phát triển mạnh mẽ bằng sức sáng tạo, chúng ta sẽ phải cần Trí thức. Nhưng, người ta không thể đào tạo Trí thức, mà chỉ có thể tạo điều kiện để h́nh thành Trí thức.

Ở Việt Nam, ngoài việc phải cải tổ một cách căn bản hệ thống giáo dục và quan niệm đúng đắn về Trí thức, có lẽ chỉ cần loại bỏ những rào cản, trở ngại, hiện đang không khuyến khích sự xuất hiện Trí thức, đồng thời cần minh định rơ: Trí thức không phải là nguyên nhân gây bất ổn xă hội, là mối nguy hiểm cho chế độ.

Bài viết thể hiện quan điểm riêng của luật sư Nguyễn Vân Nam, giáo sư đại học Humboldt, CHLB Đức. Hiện ông đang sống và làm việc ở TPHCM.

 

Trích: BBC 02.09.19

 

Mục Thời sự Tạp chí Dân chủ & Phát triển điện tử:  

            www.dcpt.org                                                   

hay       www.dcvapt.net                                     

                                                          

                                                                                            

Email: dcvapt@gmail.com                     

Hiệp Hội Dân Chủ và Phát Triển Việt Nam     Trở về Mục Lục